न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, ९ असोज । आकाशमा बादल मडारिनु केवल मौसमको संकेत होइन, कहिलेकाहीँ त्यो प्रकृतिले दिएको चेतावनी पनि हो।

नदीको बहाव बढ्नुअघि, पहिरो खस्नुअघि र बस्ती डुब्नुअघि प्रकृतिले अनेक संकेत दिइरहेको हुन्छ।

ती संकेतलाई समयमै बुझ्न सकियो भने विपद् पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिए पनि त्यसबाट हुने मानवीय र भौतिक क्षति अवश्य घटाउन सकिन्छ। त्यसैले भारी वर्षाको पूर्वसूचना सामान्य मौसम समाचार होइन, सम्भावित जोखिमविरुद्ध बजाइएको एउटा चेतावनीको घण्टी हो।

बागमती प्रदेशमा असोज ९ देखि ११ गतेसम्म मेघगर्जन, चट्याङ, हावाहुरीसहित भारी वर्षाको सम्भावना रहेको मौसमसम्बन्धी पूर्वानुमान सार्वजनिक भएको छ।

प्रदेश सरकारले नागरिकलाई सतर्क रहन आग्रह गरेको छ। यस्तो अवस्थामा ‘केही हुँदैन’ भनेर हात बाँधेर बस्नु बुद्धिमानी होइन। आगो लागेपछि इनार खन्नुभन्दा आगो लाग्नै नदिने तयारी गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

विपद्को सन्दर्भमा यो उखान अझ गम्भीर रूपमा लागू हुन्छ। हामीकहाँ एउटा पुरानो समस्या छ—विपद् आउनुअघि चेतावनी सुन्ने, तर विपद् आइसकेपछि मात्र सक्रिय हुने।

पहिरोले सडक थुनेपछि डोजर खोजिन्छ, बाढीले घर घेरेपछि उद्धार टोली खोजिन्छ, नदीले पुल बगाएपछि जोखिमको हिसाब गरिन्छ र मानवीय क्षति भएपछि मात्र ‘पूर्वतयारी कमजोर भयो’ भन्ने बहस सुरु हुन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले विपद्लाई प्राकृतिक घटनाबाट मानवीय क्षतिको त्रासदीमा बदलिदिन्छ।

भारी वर्षासँगै नदी तथा खोलाको पानीको सतह अचानक बढ्न सक्छ। आकस्मिक बाढी आउन सक्छ। पहिरो खस्न सक्छ। डुबान हुन सक्छ। कमजोर सडक, पुल तथा भौतिक संरचनामा क्षति पुग्न सक्छ।

नदी किनारमा बसोबास गर्ने, भिरालो जमिनमा रहेका बस्ती, पहिरोको उच्च जोखिम भएका क्षेत्र तथा डुबान सम्भावित भूभागमा बस्ने नागरिक स्वाभाविक रूपमा बढी जोखिममा हुन्छन्।

त्यसैले पूर्वसूचना पाएपछि सबैभन्दा पहिले प्रश्न उठ्नुपर्छ—जोखिम कहाँ छ, जोखिममा को छन् र संकट आए उद्धार कहाँबाट सुरु गर्ने?

यही प्रश्नको उत्तर स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन, सुरक्षा निकाय र सम्बन्धित सरकारी संयन्त्रले अहिले नै खोज्नुपर्छ।

कागजमा योजना बनाएर दराजमा थन्क्याउने होइन, आवश्यक पर्दा त्यही योजनाले मानिसको ज्यान जोगाउन सक्ने गरी तयारी गर्नुपर्छ। उद्धार टोली तयार छ कि छैन?

आवश्यक डुंगा, डोरी, लाइफ ज्याकेट, प्राथमिक उपचार सामग्री, सञ्चार उपकरण र अन्य उद्धार सामग्री पर्याप्त छन् कि छैनन्? जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान भएको छ कि छैन? सुरक्षित स्थानको व्यवस्थापन गरिएको छ कि छैन? यी प्रश्नको जवाफ विपद् आएपछि होइन, विपद् आउनुअघि नै खोजिनुपर्छ।

‘बेलैमा गरेको कामले फल मीठो दिन्छ’ भन्ने नेपाली उखान केवल व्यक्तिगत जीवनका लागि होइन, विपद् व्यवस्थापनका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

समयमै गरिएको सानो तयारीले ठूलो क्षति रोक्न सक्छ। एउटा फोन, एउटा सूचना, एउटा सुरक्षित स्थानमा गरिएको स्थानान्तरण र एउटा सही निर्णयले कहिलेकाहीँ एउटा परिवार मात्र होइन, पूरै बस्ती जोगाउन सक्छ।

सरकारको सावधानी सन्देश नागरिकका लागि मात्र होइन। यो स्थानीय प्रशासन, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय, सडक तथा यातायात निकाय, स्वास्थ्य संस्था र अन्य सम्बन्धित संयन्त्रका लागि पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हो। सूचना जारी गरेर जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। सूचना चेतावनी हो, चेतावनीपछि हुने तयारी नै राज्यको परीक्षा हो।

विपद् व्यवस्थापनमा नेपालका सुरक्षा निकायले विगतमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। तर उनीहरूलाई पनि समयमै सूचना, स्रोतसाधन, जनशक्ति र समन्वय उपलब्ध गराउनु राज्यको दायित्व हो।

उद्धारकर्ता आफैं जोखिममा परेर उद्धार गर्नुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन। उद्धारको पहिलो सिद्धान्त नै सुरक्षित उद्धार हो। त्यसैले जोखिम क्षेत्र, सम्भावित पहुँच मार्ग, वैकल्पिक सडक, सञ्चार सम्पर्क र सुरक्षित स्थानबारे पूर्वअभ्यास आवश्यक छ।

स्थानीय तहको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। सिंहदरबार वा प्रदेश राजधानीबाट जारी भएको सूचना गाउँको अन्तिम घरसम्म पुगेन भने त्यो सूचना अधुरो हुन्छ। स्थानीय जनप्रतिनिधि, प्रहरी, सामुदायिक संस्था, स्वयंसेवक, स्वास्थ्यकर्मी र समुदायबीच तत्काल सम्पर्क स्थापित गर्नुपर्छ।

कतिपय ग्रामीण बस्तीमा सञ्चारको पहुँच कमजोर हुन सक्छ। त्यस्ता ठाउँमा माइकिङ, स्थानीय स्वयंसेवक र प्रत्यक्ष सूचना प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।

‘एक हातले ताली बज्दैन।’ विपद् व्यवस्थापन पनि एक निकायको मात्र जिम्मेवारी होइन। सरकार र नागरिक दुवैको साझा दायित्व हो।

सरकारले पूर्वतयारी गर्नुपर्छ, नागरिकले चेतावनी पालना गर्नुपर्छ। सरकारले सुरक्षित स्थान उपलब्ध गराउनुपर्छ, नागरिकले जोखिमपूर्ण स्थान छाड्न हिच्किचाउनु हुँदैन। सरकारले सूचना दिनुपर्छ, नागरिकले अपुष्ट हल्लाको पछि लाग्नु हुँदैन।

यात्राका विषयमा पनि विशेष सावधानी आवश्यक छ। भारी वर्षाका बेला सडकमा पहिरो खस्न सक्छ, खोला तथा नदीमा आकस्मिक बाढी आउन सक्छ, सडक अवरुद्ध हुन सक्छ र हवाई उडानसमेत प्रभावित हुन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा अनावश्यक यात्रा गर्नु बहादुरी होइन, जोखिम मोल्नु हो। ज्यान रहे संसार रहन्छ। अत्यावश्यक नभएसम्म लामो दूरीको यात्रा, विशेषगरी रातिको समयमा यात्रा नगर्नु उचित हुन्छ। यात्रा गर्नैपर्ने अवस्था आए मौसम, सडक र यातायातको पछिल्लो अवस्थाबारे जानकारी लिएर मात्र अघि बढ्नुपर्छ।

बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, गर्भवती महिला तथा बिरामीको सुरक्षामा परिवार र समुदायले विशेष ध्यान दिनुपर्छ। विपद् सबैलाई समान रूपमा असर गर्दैन। शारीरिक रूपमा कमजोर, एक्लै बस्ने वा तत्काल स्थानान्तरण हुन नसक्ने नागरिकलाई प्राथमिकतामा राखेर सुरक्षा योजना बनाउनुपर्छ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—सूचना। विपद्को समयमा सही सूचना जीवनरक्षक औषधिजस्तै हुन्छ। गलत सूचना विषसरह हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा एउटा अपुष्ट सूचना फैलिँदा मानिस अनावश्यक रूपमा त्रसित हुन सक्छन्, गलत दिशातर्फ लाग्न सक्छन् वा वास्तविक जोखिमलाई बेवास्ता गर्न सक्छन्।

त्यसैले नेपाल मौसम विज्ञान विभाग, स्थानीय प्रशासन, सुरक्षा निकाय तथा सम्बन्धित सरकारी निकायबाट जारी आधिकारिक सूचना नै प्राथमिक आधार बन्नुपर्छ।

आजको डिजिटल युगमा सूचना केही सेकेन्डमै हजारौँ मानिससम्म पुग्छ। यही शक्ति सही ढंगले प्रयोग भयो भने विपद् व्यवस्थापनमा ठूलो सहयोग पुग्छ। तर हल्ला, अफवाह र अपुष्ट सामग्रीले संकटलाई थप जटिल बनाउन सक्छ। त्यसैले ‘सुनेको भरमा होइन, बुझेको आधारमा कदम चालौं’ भन्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

भारी वर्षाको पूर्वानुमानलाई लिएर डर फैलाउनु पनि उचित होइन र जोखिमलाई सामान्य ठान्नु पनि उचित होइन। सही बाटो भनेको सतर्कता हो। नआत्तिने तर तयार रहने, हल्ला नगर्ने तर सूचना लिने, जोखिम नबढाउने तर आवश्यक परे तत्काल सुरक्षित स्थानमा जाने।

विगतका विपद्का अनुभवले हामीलाई धेरै पाठ सिकाएका छन्। तर दुःखद कुरा के हो भने, हामी प्रायः विपद् आएपछि मात्र ती पाठ सम्झन्छौँ। एउटै गल्ती दोहोर्याएर त्यसलाई नियति भन्न मिल्दैन।

पहिरो गएको ठाउँ फेरि पहिरो जान सक्छ, डुबान भएको क्षेत्र फेरि डुब्न सक्छ, कमजोर संरचना फेरि क्षतिग्रस्त हुन सक्छ। त्यसैले विगतको अनुभवलाई भविष्यको तयारीमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

विपद् व्यवस्थापनमा बजेटको प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। उद्धारका लागि हेलिकोप्टर उडाउन करोडौँ खर्च गर्नुपर्ने अवस्थाभन्दा जोखिमयुक्त बस्तीमा समयमै पूर्वाधार सुधार, सूचना प्रणाली र सुरक्षित स्थान निर्माणमा लगानी गर्नु दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुन सक्छ। क्षति भएपछि राहत बाँड्नु आवश्यक हुन्छ, तर क्षति हुनुअघि जोखिम घटाउनु अझ आवश्यक हुन्छ।

प्रकृतिलाई दोष दिएर मात्र राज्यको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। भारी वर्षा प्राकृतिक घटना हो, तर पूर्वसूचना हुँदाहुँदै भएको लापरबाहीबाट हुने क्षतिलाई केवल ‘प्राकृतिक विपत्ति’ भनेर पन्छाउन मिल्दैन।

कहाँ बस्ती बस्यो, कहाँ सडक बन्यो, कहाँ खोलाको बहाव रोकियो, कहाँ पहिरोको जोखिमलाई बेवास्ता गरियो र कहाँ पूर्वसूचना पुगेन—यी सबै प्रश्नको जवाफ खोजिनुपर्छ।

त्यसैले अहिलेको आवश्यकता दोषारोपण होइन, तयारी हो। तर तयारीसँगै जवाफदेहिता पनि आवश्यक छ। विपद् सकिएपछि समीक्षा हुनुपर्छ—के राम्रो भयो, कहाँ कमजोरी भयो र आगामी दिनमा के सुधार गर्ने? यही अभ्यासले विपद् व्यवस्थापनलाई प्रतिक्रियात्मक होइन, पूर्वसक्रिय बनाउँछ।

आकाशमा बादल देखिएपछि हरेकपटक बाढी आउँदैन। तर बाढी आउँदा तयारी नभएको मूल्य निकै महँगो पर्न सक्छ। त्यसैले सम्भावित जोखिमलाई कम आँक्नु हुँदैन। ‘सावधानी अपनायो भने दुर्घटना टर्छ’ भन्ने सामान्य ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्ने बेला यही हो।

सरकारले पूर्वसूचनालाई गम्भीरतापूर्वक लिएर जोखिम क्षेत्रको निगरानी बढाओस्। स्थानीय तहले उद्धार तथा सुरक्षित स्थानान्तरणको तयारीलाई चुस्त बनाओस्।

सुरक्षा निकायले आवश्यक जनशक्ति र उद्धार सामग्री तयारी अवस्थामा राखून्। सडक तथा यातायात निकायले जोखिमयुक्त मार्गको निगरानी बढाओस्। स्वास्थ्य संस्थाले आकस्मिक उपचारको तयारी गरून्।

सञ्चारमाध्यमले आधिकारिक र उपयोगी सूचना प्रवाह गरून्। अनि नागरिकले पनि चेतावनीलाई आफ्नो सुरक्षासँग जोडेर व्यवहार गरून्। किनकि विपद्को घडीमा एउटा क्षणको ढिलाइ पनि भारी पर्न सक्छ।

पूर्वसूचना आएको छ भने अब प्रतीक्षा गर्ने समय होइन, तयारी गर्ने समय हो। विपद् आउँछ कि आउँदैन भन्ने प्रश्नभन्दा विपद् आयो भने हामी तयार छौँ कि छैनौँ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हो।

प्रकृतिलाई रोक्न नसकिएला, तर लापरबाही रोक्न सकिन्छ। वर्षा रोक्न नसकिएला, तर जोखिम घटाउन सकिन्छ। बाढी रोक्न नसकिएला, तर समयमै सुरक्षित स्थानमा पुग्न सकिन्छ। पहिरो रोक्न नसकिएला, तर पहिरोको बाटोमा मानिसलाई बस्न नदिन सकिन्छ।

त्यसैले पूर्वसूचना सुन्ने मात्र होइन, बुझौँ; बुझ्ने मात्र होइन, तयारी गरौँ; तयारी गर्ने मात्र होइन, समयमै निर्णय गरौँ। विपद् आउनुअघि तयारी गरौँ—किनकि पछुतोको औषधि हुँदैन।   

यो पनि पढ्नुहोस् :
अविरल वर्षाले बाढी प्रभावितको जनजीवन थप कष्टकर

आगामी दुई दिन अझै पश्चिमी क्षेत्रमा वर्षाको गतिविधि बढ्ने

बल्खु खोलाको बहावले घर जोखिममा, २० जनालाई सुरक्षित स्थानमा सारिँदै