न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, १४ असोज । राजनीतिमा सबैभन्दा महँगो वस्तु के हो ? विचार होइन, सिद्धान्त होइन, आदर्श पनि होइन—आजभोलि त मानौँ कुर्सी हो।

कुर्सी एउटा हुन्छ, तर त्यसका लागि लड्नेहरू हजारौँ हुन्छन्। कुर्सीमा बस्ने एउटा हुन्छ, तर कुर्सी जोगाउन काँध थाप्नेहरूको भीड असंख्य हुन्छ।

विडम्बना के छ भने कुर्सीमा बस्ने मानिस बदलिन्छ, तर कुर्सी वरिपरि घुम्ने अनुहारहरू प्रायः उही रहन्छन्।

नेताहरू कुर्सीका लागि लड्छन्, कार्यकर्ताहरू नेताको कुर्सी जोगाउन लड्छन्। नेताले आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न संघर्ष गर्छ, कार्यकर्ताले नेताको भविष्य सुरक्षित गर्न आफ्नो वर्तमान खर्चिन्छ। नेता चुनाव जितेपछि मन्त्री बन्ने बाटो खोज्छ, कार्यकर्ता भने त्यही नेताको फोटो बोकेर गल्ली–गल्ली दौडिरहन्छ।

‘जसको लाठी, उसको भैँसी’ भन्ने उखान नेपाली समाजमा पुरानै हो। तर राजनीतिमा यसको नयाँ संस्करण देखिन्छ—जसको कुर्सी, उसैको निर्णय; जसको पहुँच, उसैको अवसर।

कार्यकर्ता भने हरेकपटक उही प्रश्न बोकेर फर्किन्छ—“अब हाम्रो पालो कहिले ?” तर त्यो ‘पालो’ कहिल्यै आउँदैन।

राजनीति सेवा कि सत्ताको सिँढी ?
राजनीति मूलतः समाज परिवर्तनको माध्यम हो। राज्य सञ्चालनको नीति बनाउने, नागरिकको अधिकार सुरक्षित गर्ने, कमजोरलाई संरक्षण दिने र देशलाई सही दिशातर्फ लैजाने जिम्मेवारी राजनीतिक नेतृत्वको हो।

तर जब राजनीतिमा विचारभन्दा व्यक्ति ठूलो, नीतिभन्दा नाता ठूलो, योग्यताभन्दा पहुँच ठूलो र जनताभन्दा गुट ठूलो हुन्छ, तब राजनीति सेवाबाट सत्ताको व्यापारतर्फ उन्मुख हुन्छ।

त्यसपछि पार्टी कार्यालय विचारको थलो कम र गुटको अखडा बढी बन्छ। बैठक नीति निर्माणका लागि होइन, भागबन्डाका लागि बस्न थाल्छ। कार्यकर्ता विचारको बहस गर्न होइन, आफ्नो नेताको पक्षमा नारा लगाउन बाध्य हुन्छ। अनि सुरु हुन्छ कुर्सीको खेल।

“आफू भलो त जगतै भलो” भन्ने उखान राजनीतिमा उल्टिएर “आफू भलो भए पार्टी भलो” बन्न पुग्छ। नेताको पद जोगियो भने पार्टी जोगियो भन्ने भ्रम फैलाइन्छ। नेताको आलोचना गर्नु पार्टीको विरोध ठहरिन्छ। नेताको निर्णयमाथि प्रश्न गर्नु अनुशासनहीनता मानिन्छ। तर प्रश्न गर्न नपाइने राजनीति लोकतन्त्र होइन।

कार्यकर्ता : राजनीतिको मेरुदण्ड कि प्रयोग हुने भर्या्ङ ?
हरेक दलको वास्तविक शक्ति उसका कार्यकर्ता हुन्। चुनावमा पोस्टर टाँस्ने, घरदैलो गर्ने, सभा भर्ने, सामाजिक सञ्जालमा बचाउ गर्ने, नेताको पक्षमा भिड्ने, गिरफ्तारी पर्दा नाराबाजी गर्ने र संकटमा सडकमा उत्रने मानिस कार्यकर्ता नै हुन्। तर सत्ता प्राप्त भएपछि त्यही कार्यकर्ता कहाँ पुग्छ ?

चुनाव सकिन्छ। परिणाम आउँछ। नेता पदमा पुग्छ। मन्त्री बन्छ। सरकारी गाडी चढ्छ। सुरक्षा पाउँछ। बैठकमा व्यस्त हुन्छ। कार्यकर्ता भने पार्टी कार्यालयको ढोकामा उभिन्छ।

कहिले भेट होला भनेर। कहिले फोन उठ्ला भनेर। कहिले सिफारिस होला भनेर। कहिले आफ्नो योगदान सम्झिइएला भनेर।

‘नाच्न नजान्ने आँगन टेढो’ भनेझैँ धेरैपटक कार्यकर्ताको समस्या पनि कार्यकर्ताकै कमजोरी भनेर पन्छाइन्छ। तर हजारौँ कार्यकर्ताको त्याग, पसिना र समयबाट बनेको राजनीतिक संरचनामा अवसर केही सीमित व्यक्तिको हातमा मात्रै केन्द्रित भयो भने त्यसलाई प्रश्न गर्नैपर्छ।

कार्यकर्ता पार्टीको इन्धन मात्र होइन। ऊ पार्टीको नागरिक आधार हो।

तर दुर्भाग्य, धेरै राजनीतिक संरचनामा कार्यकर्तालाई मान्छेभन्दा मत, साथीभन्दा संख्या, योग्यताभन्दा भीडका रूपमा हेर्ने संस्कार विकसित भएको छ।

नेताको भविष्य, कार्यकर्ताको वर्तमान
नेता चुनाव हार्दा अर्को चुनावको तयारी गर्छ। कार्यकर्ता चुनाव हार्दा ऋण तिर्न घर फर्किन्छ। नेता आन्दोलनमा पक्राउ पर्दा कानुनी टोली तयार हुन्छ। कार्यकर्ता पक्राउ पर्दा घरमा परिवार चिन्तित हुन्छ। नेता विदेश भ्रमणमा जाँदा समाचार बन्छ।

कार्यकर्ता रोजगारी खोज्दै विदेश जाँदा तथ्यांक बन्छ। नेता राजनीतिक संकटमा पर्दा पार्टीका ठूला नेताहरू बैठक बस्छन्। कार्यकर्ता संकटमा पर्दा ऊ आफ्नै भाग्यसँग बैठक बस्छ। यही अन्तरले राजनीतिको वास्तविक अनुहार देखाउँछ।

नेताले आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न संघर्ष गर्छ; कार्यकर्ताले नेताको भविष्य सुरक्षित गर्न आफ्नो वर्तमान खर्चिन्छ। यो वाक्य केवल व्यंग्य होइन, राजनीतिक संस्कारमाथिको गम्भीर प्रश्न हो।

कार्यकर्ताको जीवनका पाँच–दस वर्ष कुनै नेताको राजनीतिक यात्रामा खर्च हुन्छन्। तर त्यो नेता पदमा पुगेपछि कार्यकर्ताको योगदान सम्झन कति समय खर्च गर्छ ?

यहाँ ‘बोल्नेको पीठो बिक्छ, नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन’ भन्ने उखान सम्झनुपर्ने हुन्छ। कार्यकर्ताले बोल्नै नसक्ने वातावरण बनाइयो भने उसको योग्यता, क्षमता र विचार सबै पार्टीको भीडमा हराउँछ।

कुर्सी बदलिन्छ, संस्कार बदलिँदैन
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नेतृत्व परिवर्तन नयाँ कुरा होइन। कुर्सीमा नयाँ मानिस आउँछन्। पुराना जान्छन्। पार्टी विभाजित हुन्छन्। नयाँ पार्टी जन्मिन्छन्। नयाँ नारा आउँछन्।तर प्रश्न एउटै रहन्छ—के राजनीतिक संस्कार बदलियो ?

यदि एउटा नेताको ठाउँमा अर्को नेता आएर उही गुटबन्दी गर्छ, उही भागबन्डा गर्छ, उही आफन्तवाद दोहोर्याउँछ र उही कार्यकर्तालाई प्रयोग गर्छ भने अनुहार फेरिएको मात्र हो, राजनीति फेरिएको होइन।

‘बाह्र वर्षमा खोला पनि फर्किन्छ’ भनिन्छ। तर हाम्रो राजनीतिमा कहिलेकाहीँ खोला फर्किन्छ, बाटो बदलिन्छ, किनार बदलिन्छ—तर पानी भने उही हुन्छ।

नेता फेरिन्छन्।मन्त्री फेरिन्छन्।सरकार फेरिन्छ।नारा फेरिन्छ।तर कुर्सी वरिपरि घुम्ने प्रवृत्ति फेरिँदैन।

गुटको राजनीति : विचारको मृत्यु
जब पार्टीभित्र विचारभन्दा गुट बलियो हुन्छ, त्यहाँ योग्य मानिसभन्दा नजिकको मानिस अगाडि आउँछ।

त्यसपछि एउटा नेताको वरिपरि मानिसहरू जम्मा हुन्छन्। अर्को नेताले अर्को घेरा बनाउँछ। तेस्रोले अर्को समूह बनाउँछ। पार्टी एउटा हुन्छ। तर पार्टीभित्र धेरै पार्टी जन्मिन्छन्।

“एक हातले ताली बज्दैन” भन्ने उखान भए पनि राजनीतिक गुटबन्दीमा दुई हातभन्दा धेरै हात हुन्छन्—एकले ताली बजाउँछ, अर्कोले पद माग्छ, अर्कोले टिकट खोज्छ, अर्कोले नियुक्ति माग्छ र अर्कोले पुरानो हिसाब मिलाउँछ।

यसरी राजनीति जनताको समस्या समाधान गर्ने माध्यम नभई आन्तरिक शक्ति व्यवस्थापनको खेल बन्छ।

त्यसपछि जनताको दुःख बैठकको एजेन्डा होइन, चुनावी भाषणको सामग्री बन्छ।

राष्ट्रले यसको मूल्य तिर्छ
राजनीतिक दलको आन्तरिक द्वन्द्व दलभित्र मात्रै सीमित रहँदैन। त्यसको प्रभाव राज्यमा पर्छ।

नेता कुर्सीका लागि लड्दा सरकार अस्थिर हुन्छ। सरकार अस्थिर हुँदा नीति अस्थिर हुन्छ। नीति अस्थिर हुँदा लगानी प्रभावित हुन्छ।

लगानी प्रभावित हुँदा रोजगारी प्रभावित हुन्छ। रोजगारी प्रभावित हुँदा युवा विदेशिन्छ। युवा विदेशिँदा गाउँ रित्तिन्छ।

गाउँ रित्तिँदा उत्पादन घट्छ। उत्पादन घट्दा आयात बढ्छ। आयात बढ्दा अर्थतन्त्रमा दबाब पर्छ।

अन्ततः यसको मूल्य जनताले तिर्छन्। त्यसैले राजनीतिक दलभित्रको कुर्सी संघर्ष केवल नेताहरूको निजी प्रतिस्पर्धा होइन। यसले राष्ट्रको समय, स्रोत र भविष्यसमेत प्रभावित गर्न सक्छ।

यही कारणले राजनीतिक नेतृत्वले आफ्नो व्यक्तिगत र गुटगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ।

जनतालाई नारामात्र होइन, परिणाम चाहिएको छ
जनता अब केवल भाषण सुन्न चाहँदैनन्। उनीहरूलाई रोजगारी चाहिएको छ। उनीहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा चाहिएको छ। उनीहरूलाई उपचार चाहिएको छ।

किसानलाई बजार चाहिएको छ। युवालाई अवसर चाहिएको छ। व्यवसायीलाई स्थिर नीति चाहिएको छ। नागरिकलाई न्याय चाहिएको छ। देशलाई सुशासन चाहिएको छ।

तर राजनीतिक नेतृत्वको ऊर्जा यदि सधैँ पद, गुट, टिकट, नियुक्ति र शक्ति सन्तुलनमै खर्च भयो भने जनताको यी प्रश्न कहिले सम्बोधन हुन्छन् ?

“घर जलेपछि कुवा खन्नु” जस्तो गरी संकट आएपछि मात्र सरकार र दलहरू जाग्ने प्रवृत्तिले देश अघि बढ्दैन।

राष्ट्र चलाउन दूरदृष्टि चाहिन्छ। राजनीति गर्न धैर्य चाहिन्छ। नेतृत्व गर्न त्याग चाहिन्छ।

कार्यकर्तालाई पनि एउटा प्रश्न तर दोष केवल नेताको मात्र होइन। कार्यकर्ताले पनि सोच्नुपर्ने बेला आएको छ।

कहिलेसम्म व्यक्तिको पछि लाग्ने ? कहिलेसम्म नेताको आलोचना गर्दा आफ्नो राजनीतिक भविष्य सकिन्छ भन्ने डरमा बस्ने ? कहिलेसम्म गलत निर्णयलाई पनि ‘नेतृत्वको रणनीति’ भनेर बचाउने ? कहिलेसम्म आफ्नो विवेकलाई गुटको झण्डामुनि बन्धक बनाउने ? ‘जस्तो संगत, उस्तै रंगत’ भनेझैँ नेतृत्वलाई प्रश्न नगर्ने संस्कारले अन्ततः त्यही नेतृत्वलाई अझ शक्तिशाली बनाउँछ।

कार्यकर्ताले नेताको सम्मान गर्न सक्छ। तर अन्धसमर्थन गर्न आवश्यक छैन। नेतृत्वलाई साथ दिन सकिन्छ। तर गलत काममा मौन बस्नुपर्ने बाध्यता हुँदैन। पार्टीप्रति निष्ठा राख्न सकिन्छ। तर राष्ट्रप्रतिको निष्ठा त्यसभन्दा माथि हुनुपर्छ।

अब राजनीति बदल्ने हो भने
राजनीतिमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउने हो भने केही आधारभूत प्रश्नबाट सुरु गर्नुपर्छ।

पहिलो—पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र।
नेता चयनदेखि नीति निर्माणसम्म कार्यकर्ताको वास्तविक सहभागिता हुनुपर्छ।

दोस्रो—योग्यताको सम्मान।
कसको गुटमा लाग्यो भन्नेभन्दा के क्षमता छ भन्ने आधारमा अवसर दिनुपर्छ।

तेस्रो—पारदर्शिता।
नियुक्ति, टिकट वितरण, निर्णय प्रक्रिया र आर्थिक गतिविधि पारदर्शी हुनुपर्छ।

चौथो—नेतृत्वको जवाफदेहिता।
नेताले कार्यकर्तालाई मात्र अनुशासन सिकाएर हुँदैन; स्वयं पनि जवाफदेही हुनुपर्छ।

पाँचौँ—कार्यकर्ताको सम्मान।
चुनावका बेला मात्र सम्झिने होइन, नीति निर्माणमा समेत उनीहरूको आवाज सुन्नुपर्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—राजनीतिमा कुर्सी साध्य होइन, साधन हो भन्ने चेतना फर्काउनुपर्छ।

कुर्सी जनताको सेवा गर्न दिइएको जिम्मेवारी हो। व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको सिंहासन होइन।

अन्त्यमा...राजनीतिको सबैभन्दा रोचक खेल यही हो—कुर्सी एउटा, लड्नेहरू हजारौँ। नेताहरू कुर्सीका लागि लड्छन्। कार्यकर्ताहरू नेताको कुर्सी जोगाउन लड्छन्।

नेताले आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न संघर्ष गर्छ। कार्यकर्ताले नेताको भविष्य सुरक्षित गर्न आफ्नो वर्तमान खर्चिन्छ।

कुर्सीमा बस्नेहरू बदलिँदै जान्छन्। तर कुर्सी वरिपरि घुम्नेहरू उही रहन्छन्।

अन्ततः चोट कार्यकर्ताले खान्छ। फाइदा नेताले लिन्छ। र सबैभन्दा ठूलो मूल्य राष्ट्रले तिर्छ।

त्यसैले अब राजनीतिक कार्यकर्ताले पनि सोच्ने बेला आएको छ—कसैको कुर्सी जोगाउनु ठूलो कि आफ्नो विवेक जोगाउनु ?

नेताले पनि सोच्नुपर्ने बेला आएको छ—कति समयसम्म कार्यकर्ताको काँधमा चढेर राजनीतिक उचाइ नाप्ने ?

र दलहरूले सोच्नुपर्ने बेला आएको छ—कहिलेसम्म व्यक्तिलाई पार्टीभन्दा ठूलो बनाउने ?

किनकि राष्ट्र कुनै नेताको निजी सम्पत्ति होइन। पार्टी कुनै नेताको वंशानुगत जागिर होइन। कार्यकर्ता कुनै नेताको निजी सेना होइन।

लोकतन्त्रमा नेता जनताबाट शक्ति पाउँछ। कार्यकर्ता जनताकै बीचबाट आउँछ। कुर्सी जनताले दिन्छन्।

त्यसैले कुर्सीमा बसेकाले सम्झनुपर्ने एउटा सरल सत्य छ—कुर्सी स्थायी होइन। पद स्थायी होइन। गुट स्थायी होइन।

तर जनताले गरेको मूल्यांकनबाट कोही पनि सधैँ भाग्न सक्दैन। इतिहासले अन्ततः कुर्सीमा को बस्यो भनेर मात्र लेख्दैन। इतिहासले यो पनि सोध्छ—कुर्सीमा बसेर उसले देशका लागि के गर्यो् ?

त्यही प्रश्नको उत्तर नै कुनै पनि नेताको वास्तविक राजनीतिक परिचय हो। र कार्यकर्ताका लागि पनि इतिहासको प्रश्न उस्तै हुनेछ—तिमीले कसको कुर्सी बोक्यौ भन्ने होइन, आफ्नो विवेक कति जोगायौ ? राजनीतिमा अब नारा होइन, चरित्र चाहिएको छ।

भीड होइन, विचार चाहिएको छ। गुट होइन, नीति चाहिएको छ। कुर्सीको युद्ध होइन, राष्ट्र निर्माणको प्रतिस्पर्धा चाहिएको छ।

किनकि नेताहरू बदलिँदैमा देश बदलिँदैन; राजनीतिक संस्कार बदलिँदा मात्रै देश बदलिन सक्छ।