न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं । राजनीतिमा विचार हराउँदै छ, व्यक्तिपूजा मौलाउँदै छ। नेताका लागि कुर्सी प्रतिष्ठा, शक्ति र अवसरको ढोका बनेको छ भने कार्यकर्ताका लागि त्यही कुर्सी जोगाउने जीवनभरको संघर्ष। नेताले सत्ता पाउँछ, कार्यकर्ताले आश्वासन !

राजनीतिमा सबैभन्दा महँगो वस्तु के हो ? विचार, सिद्धान्त, आदर्श, इमानदारी वा जनताको विश्वास ? आजको राजनीतिक अभ्यास हेर्दा यी सबैभन्दा महँगो वस्तु एउटै देखिन्छ—कुर्सी !

कुर्सी एउटा हुन्छ, तर त्यसका लागि लड्ने हजारौँ हुन्छन्। कुर्सीमा बस्ने एउटा हुन्छ, तर त्यसलाई जोगाउन काँध थाप्नेहरूको भीड असंख्य हुन्छ। विडम्बना, कुर्सीमा बस्ने अनुहार फेरिन्छन्, तर कुर्सी वरिपरि घुम्ने पात्रहरूको नियति फेरिँदैन।

नेता आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न राजनीतिक दाउपेचमा व्यस्त हुन्छन्। कार्यकर्ता भने नेताको भविष्य सुरक्षित गर्न आफ्नो वर्तमान, श्रम, समय, अवसर र कहिलेकाहीँ पारिवारिक जीवनसमेत दाउमा लगाइरहेका हुन्छन्।

नेता चुनाव जितेपछि मन्त्री, सांसद, नियुक्ति वा सत्ताको अर्को खुड्किलो खोज्छ। कार्यकर्ता भने त्यही नेताको तस्बिर छापिएको झन्डा बोकेर गल्ली, चोक र गाउँबस्तीमा अर्को चुनावको तयारीमा जुट्छ।

नेताको राजनीतिक उचाइ बढ्दै जाँदा कार्यकर्ताको जीवनस्तर किन बढ्दैन ? नेताको घरमा गाडी थपिँदा कार्यकर्ताको घरमा चुलो बाल्ने समस्या किन उस्तै रहन्छ ?

नेताका छोराछोरी अवसरको ढोकामा पुग्दा इमानदार कार्यकर्ताका सन्तान किन बेरोजगारीको लाइनमा उभिन बाध्य हुन्छन् ? नेपाली राजनीतिले गम्भीरतापूर्वक उत्तर दिनुपर्ने प्रश्न यिनै हुन्।

राजनीति सेवा कि सत्ताको व्यापार ?
राजनीति मूलतः समाज परिवर्तनको माध्यम हो। राज्य सञ्चालनको नीति बनाउने, नागरिकका अधिकार सुरक्षित गर्ने, कमजोर वर्गलाई संरक्षण दिने, आर्थिक तथा सामाजिक असमानता घटाउने र देशलाई समृद्धिको बाटोमा लैजाने जिम्मेवारी राजनीतिक नेतृत्वको हो। तर जब राजनीतिमा विचारभन्दा व्यक्ति ठूलो, नीतिभन्दा नाता ठूलो, योग्यताभन्दा पहुँच ठूलो र जनताभन्दा गुट ठूलो हुन थाल्छ, तब राजनीति सेवाबाट सत्ताको व्यापारतर्फ उन्मुख हुन्छ।

पार्टी कार्यालय विचारको बहस हुने थलो हुनुपर्ने हो, तर कतिपय अवस्थामा गुटगत स्वार्थको अखडा बनेको देखिन्छ। बैठक नीति निर्माणका लागि होइन, भागबन्डा मिलाउन बस्न थाल्छ।

संगठन निर्माणभन्दा आफ्नो समूह बलियो बनाउने प्रतिस्पर्धा चल्छ। कार्यकर्ताको मूल्यांकन उसको क्षमता, इमानदारी र योगदानबाट होइन, उसले कुन नेताको झोला बोकेको छ भन्ने आधारमा हुन थाल्छ।

यस्तो अवस्थामा राजनीतिक दलभित्र सिद्धान्तको स्थान स्वार्थले लिन्छ। विचारको स्थान गुटले लिन्छ। संगठनको स्थान नेताको निजी प्रभावले लिन्छ। अनि लोकतान्त्रिक दलभित्रै आन्तरिक लोकतन्त्र खोज्नुपर्ने विडम्बना जन्मिन्छ।

‘आफू भलो त जगतै भलो’ भन्ने उखान राजनीतिमा उल्टिएर ‘नेता भलो भए पार्टी भलो’ भन्ने भाष्य निर्माण गरिन्छ। नेताको पद जोगियो भने पार्टी जोगियो भन्ने भ्रम फैलाइन्छ।

नेताको आलोचना गर्नु पार्टीको विरोध ठहरिन्छ। नेताको निर्णयमाथि प्रश्न गर्नु अनुशासनहीनता मानिन्छ। तर प्रश्न गर्न नपाइने राजनीति लोकतन्त्र हुन सक्दैन। आलोचना सहन नसक्ने नेतृत्व लोकतान्त्रिक नेतृत्व हुन सक्दैन।

कार्यकर्ता : राजनीतिको मेरुदण्ड कि प्रयोग हुने भर्याैङ ?
कुनै पनि राजनीतिक दलको वास्तविक शक्ति उसका नेता होइनन्, संगठन र कार्यकर्ता हुन्। चुनावमा मतदाता खोज्ने, जनताको घरदैलोमा पुग्ने, पार्टीको विचार बुझाउने, संगठन विस्तार गर्ने, आन्दोलनमा सडकमा उत्रिने र कठिन समयमा पार्टीको झन्डा जोगाउने कार्यकर्ता नै हुन्।

तर चुनाव सकिएपछि त्यही कार्यकर्ताको भूमिका किन समाप्त हुन्छ ? चुनावअघि घरदैलोमा हात जोड्ने नेता चुनावपछि कार्यकर्ताको फोन उठाउन किन असमर्थ हुन्छ ? चुनावअघि जनताको दुःख आफ्नो दुःख बताउने नेतृत्व सत्तामा पुगेपछि जनताकै समस्याबाट किन टाढिन्छ ?

कार्यकर्ता नेताको भाषणमा क्रान्तिको नायक हुन्छ, व्यवहारमा भने अवसरबाट वञ्चित पात्र। नेताले भाषणमा युवालाई देशको भविष्य भन्छ, तर पार्टीभित्र जिम्मेवारी दिने बेला आफ्नै वरिपरिका सीमित अनुहार खोज्छ।

योग्य र सक्षम कार्यकर्ताभन्दा चाकरी गर्न जान्ने, गुटको बचाउ गर्न सक्ने र नेताको हरेक निर्णयमा ताली बजाउने पात्रले अवसर पाउने अवस्था सिर्जना हुनु राजनीतिक संस्कारको गम्भीर विकृति हो।

राजनीतिमा लाग्नु अपराध होइन, तर राजनीतिमा लागेकै कारण कसैको भविष्य बर्बाद हुनु पनि न्यायसंगत होइन। कार्यकर्ताले आफ्नो जीवनको महत्वपूर्ण समय पार्टी निर्माणमा खर्च गर्छ।

परिवारको समय घटाउँछ, आर्थिक अवसर गुमाउँछ र कतिपय अवस्थामा सामाजिक तथा व्यक्तिगत जोखिमसमेत उठाउँछ। बदलामा उसले खोजेको कुरा सधैँ पद र पैसा मात्रै हुँदैन। उसले खोजेको सम्मान, जिम्मेवारी, अवसर र योगदानको उचित मूल्यांकन हो।

तर जब कार्यकर्ताको योगदानलाई नेताको व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने साधन बनाइन्छ, तब संगठनको जग कमजोर हुन थाल्छ। कार्यकर्ता विस्तारै निराश हुन्छ। निराश कार्यकर्ता निष्क्रिय हुन्छ। निष्क्रिय संगठनले चुनाव जिते पनि राजनीतिक भविष्य सुरक्षित गर्न सक्दैन।

नेताको कुर्सी जोगाउन कार्यकर्ताको काँध किन चाहिन्छ ?
नेता कुर्सीमा पुग्न जनताको मत चाहिन्छ। त्यो मत जुटाउन कार्यकर्ताको श्रम चाहिन्छ। चुनावमा पोस्टर टाँस्ने, झन्डा बोक्ने, सभा भर्ने, घरदैलो गर्ने र जनताको विश्वास जित्ने काम कार्यकर्ताले गर्छन्। तर निर्वाचनपछि राज्यको अवसर वितरण गर्दा कार्यकर्ता किन सम्झनामा पर्दैन ?

नेतृत्वले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने कार्यकर्ता कुनै नेताको निजी सम्पत्ति होइन। पार्टीको झन्डा बोक्दैमा कार्यकर्ताले आफ्नो विवेक नेताको चरणमा बुझाउनुपर्छ भन्ने छैन। पार्टीप्रतिको निष्ठा र नेताप्रतिको अन्धभक्ति एउटै कुरा होइनन्। विचारप्रतिको प्रतिबद्धता र व्यक्तिप्रतिको दासता फरक विषय हुन्।

कार्यकर्ताले नेताको गलत निर्णयलाई पनि सही भन्नुपर्ने, नेताको कमजोरीलाई पनि उपलब्धि मान्नुपर्ने र नेताको स्वार्थलाई पनि पार्टीको हितका रूपमा व्याख्या गर्नुपर्ने अवस्था लोकतान्त्रिक संगठनका लागि घातक हो।

‘जसको लाठी, उसको भैँसी’ भन्ने उखान नेपाली समाजमा पुरानै हो। तर राजनीतिमा यसको नयाँ संस्करण देखिन्छ—जसको कुर्सी, उसैको निर्णय; जसको पहुँच, उसैको अवसर। जसको गुट बलियो, उसैको भागबन्डा। जसको नेतासँग निकटता, उसैको राजनीतिक भविष्य सुरक्षित।

यही प्रवृत्तिले इमानदार, सक्षम र स्वाभिमानी कार्यकर्तालाई राजनीतिको मूलधारबाट बाहिर धकेलिरहेको छ।

पार्टीभित्र लोकतन्त्र छैन, देशमा लोकतन्त्र कसरी बलियो हुन्छ ?
राजनीतिक दल लोकतन्त्रका आधारस्तम्भ हुन्। तर दलभित्रै नेतृत्व चयन पारदर्शी छैन, जिम्मेवारी वितरण न्यायोचित छैन र निर्णय प्रक्रियामा सदस्यहरूको सहभागिता छैन भने त्यस्ता दलबाट देशमा लोकतान्त्रिक संस्कारको अपेक्षा कसरी गर्ने ?

पार्टीको नेतृत्वमा पुग्न निर्वाचनभन्दा गुटगत समीकरण निर्णायक बन्ने, संगठनमा योगदानभन्दा आर्थिक हैसियत र पहुँच प्रभावशाली बन्ने, योग्यताभन्दा नेताको निकटता प्राथमिकतामा पर्ने प्रवृत्ति अन्त्य नभएसम्म राजनीतिक शुद्धीकरण सम्भव छैन।

राजनीतिक दलभित्र नेतृत्व परिवर्तन हुनुपर्छ। एउटै व्यक्ति वर्षौँसम्म पदमा बसिरहने, आफूलाई विकल्पविहीन ठान्ने र पार्टीलाई निजी सम्पत्तिजस्तो व्यवहार गर्ने प्रवृत्तिले नयाँ पुस्ताको राजनीतिक सम्भावना समाप्त गर्छ।

नेतृत्वमा पुस्तान्तरण भनेको उमेरको हिसाबले मात्रै नयाँ अनुहार ल्याउनु होइन। सोच, संस्कार, कार्यशैली र जवाफदेहितामा परिवर्तन ल्याउनु हो। पुरानो अनुहार हटाएर उस्तै प्रवृत्तिको नयाँ अनुहार ल्याउनु पुस्तान्तरण होइन, कुर्सीको पहरेदार मात्र फेर्नु हो।

नयाँ पुस्ताको प्रश्न : राजनीति गर्ने कि नेताको झोला बोक्ने ?
आजको नयाँ पुस्ता पुरानो राजनीतिक शैलीसँग सन्तुष्ट देखिँदैन। उसले परिणाम खोजेको छ, अवसर खोजेको छ, पारदर्शिता खोजेको छ र जवाफदेही नेतृत्व चाहेको छ। उसलाई केवल भाषण, आश्वासन र राजनीतिक इतिहासका कथा सुनाएर सधैँ प्रभावित पार्न सकिँदैन।

युवाले प्रश्न गर्न थालेका छन्—पार्टीमा वर्षौँ योगदान गर्नेले अवसर नपाउने, तर नेताको निकटताका आधारमा नयाँ पात्रले जिम्मेवारी पाउने किन ? संगठनका लागि जीवन खर्च गर्ने कार्यकर्ताको मूल्यांकन नहुने, तर चुनावको मुखमा पार्टी प्रवेश गर्ने व्यक्तिलाई महत्वपूर्ण पद दिने किन ?

राजनीतिको नाममा नेताका परिवार, आफन्त र सीमित समूहको भविष्य सुरक्षित हुने, तर सर्वसाधारण कार्यकर्ता सधैँ प्रतीक्षामै बस्नुपर्ने किन ?यी प्रश्न कुनै एउटा पार्टीका मात्रै होइनन्। नेपाली राजनीतिका अधिकांश दलले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने साझा प्रश्न हुन्।

राजनीति जनताको सेवा हो भने अवसर पनि जनताका छोराछोरीले समान रूपमा पाउनुपर्छ। पार्टीमा योगदान गर्ने कार्यकर्ताले योग्यता र क्षमताका आधारमा जिम्मेवारी पाउनुपर्छ। नेतृत्वले आलोचनालाई शत्रुता होइन, सुधारको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।

अब कुर्सी होइन, चरित्रको प्रतिस्पर्धा चाहिन्छ
राजनीतिमा कुर्सी आवश्यक छ। राज्य सञ्चालन गर्न नेतृत्व चाहिन्छ, निर्णय गर्न अधिकार चाहिन्छ र जिम्मेवारी पूरा गर्न पद पनि चाहिन्छ। तर कुर्सी साध्य होइन, साधन हुनुपर्छ। पद जनताको सेवा गर्ने माध्यम हुनुपर्छ, व्यक्तिगत सम्पत्ति आर्जन गर्ने अवसर होइन।

राजनीतिक दलहरूले अब कार्यकर्तालाई चुनावी भीडका रूपमा होइन, संगठनका वास्तविक हिस्सेदारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। नेतृत्व चयनमा पारदर्शिता, जिम्मेवारी वितरणमा योग्यता, अवसरमा न्याय र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कार्यकर्ताको भविष्य केवल नेताको कृपामा निर्भर रहने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ।

नेताले आफ्नो कुर्सी जोगाउन हजारौँ कार्यकर्ता खोज्ने तर ती कार्यकर्ताको भविष्यका लागि एउटा अवसरसमेत सिर्जना गर्न नसक्ने हो भने त्यस्तो नेतृत्वको राजनीतिक औचित्यमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

कार्यकर्ताले पनि अब नेताको जयजयकार मात्रै गरेर आफ्नो राजनीतिक भविष्य सुरक्षित हुँदैन भन्ने बुझ्नुपर्छ। विचारको पक्षमा उभिनुपर्छ, गलत निर्णयको विरोध गर्नुपर्छ र नेतृत्वलाई जवाफदेही बनाउनुपर्छ।  पार्टीप्रतिको निष्ठा राख्दै आफ्नो स्वाभिमान र विवेकको रक्षा गर्न सक्नुपर्छ।

किनकि लोकतन्त्रमा नेता जनताभन्दा माथि हुँदैन। पार्टीको विधानभन्दा ठूलो हुँदैन। कार्यकर्ता नेताको दास होइन। नेतृत्व जनताप्रति जवाफदेही हुनुपर्छ र कार्यकर्ता पार्टीप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ।

अन्ततः प्रश्न कुर्सीमा को बस्यो भन्ने मात्रै होइन, त्यो कुर्सीमा बसेर कसका लागि काम गर्योर भन्ने हो। हजारौँ कार्यकर्ताको पसिना, संघर्ष र बलिदानबाट बनेको राजनीतिक उचाइ केही व्यक्तिको व्यक्तिगत भविष्य चम्काउने साधन बन्नु हुँदैन।

कुर्सी एउटा होला, तर त्यसका लागि लड्ने हजारौँ छन्। अब ती हजारौँले कुर्सीमा बस्ने एउटा व्यक्तिको भविष्य होइन, आफ्नो र देशको भविष्य खोज्नुपर्छ।

किनकि नेताको भविष्य चम्काएर कार्यकर्ताको वर्तमान अँध्यारो बनाउने राजनीति धेरै दिन टिक्दैन। कार्यकर्ताको वर्तमान सुरक्षित नभएको पार्टीको भविष्य पनि सुरक्षित हुन सक्दैन। राजनीति व्यक्तिको कुर्सी बचाउने खेल होइन, नागरिकको जीवन बदल्ने जिम्मेवारी हो।

कुर्सीमा नेता फेरिनु मात्रै परिवर्तन होइन, कुर्सीमा पुग्ने बाटो, बस्ने संस्कार र काम गर्ने चरित्र फेरिनु वास्तविक राजनीतिक परिवर्तन हो। लोकतन्त्रमा कुर्सीभन्दा विचार ठूलो हुनुपर्छ, नेताभन्दा संगठन ठूलो हुनुपर्छ र संगठनभन्दा पनि जनताको हित सर्वोपरि हुनुपर्छ।