न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

पर्वको मौलिकता जोगाऔँ, उत्सवलाई सुरक्षित बनाऔँ
देखासिकी र तडकभडक होइन, संस्कृति, सद्भाव र सुरक्षामा पर्वको वास्तविक सौन्दर्य

काठमाडौं । मानिसको जीवन केवल बिहानदेखि बेलुकासम्मको दौडधुप, आवश्यकता पूर्ति र आर्थिक हिसाबकिताबमा सीमित छैन। मानिस आफ्नो इतिहास, संस्कार, विश्वास, सम्बन्ध र सामूहिक पहिचानसँग पनि बाँधिएको हुन्छ। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका यही मूल्य, मान्यता र परम्परालाई जीवन्त राख्ने महत्वपूर्ण माध्यम हुन्—पर्वहरू।

नेपालको सांस्कृतिक धरातलमा पर्वहरू केवल पात्रोमा रातो अक्षरले चिन्ह लगाइएका दिन होइनन्। ती नेपाली समाजको स्मृति, भावना र पहिचान बोकेका जीवित दस्तावेज हुन्। हिमालदेखि तराईसम्म, पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फरक भाषा, जातजाति, धर्म र समुदायका मानिसले आ–आफ्नै परम्परा र संस्कृतिअनुसार पर्व मनाउँदै आएका छन्। दशैँ, तिहार, तीज, छठ, माघे सङ्क्रान्ति, ल्होसार, गौरा, बुद्धजयन्तीलगायतका पर्वले नेपालको बहुसांस्कृतिक चरित्रलाई उजागर गर्छन्।

विविधता फरकपन मात्र होइन, नेपाली समाजको साझा शक्ति पनि हो। तर समय परिवर्तनसँगै पर्व मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। आधुनिक जीवनशैली, सामाजिक सञ्जाल, प्रविधि र उपभोक्तावादी संस्कृतिले पर्वलाई नयाँ स्वरूप दिएको छ। 

एकातिर यसले पर्वलाई अझ व्यापक बनाएको छ भने अर्कोतर्फ कतिपय मौलिक परम्परा ओझेलमा पर्ने, अनावश्यक खर्च बढ्ने, तडकभडक र देखासिकी बढ्ने तथा सुरक्षामा लापरबाही हुने अवस्था पनि देखिन थालेको छ। त्यसैले आजको प्रश्न ‘पर्व मनाउने कि नमनाउने ?’ होइन, ‘कसरी मनाउने ?’ भन्ने हो।

पर्व : परम्पराको निरन्तरता

पर्वको पहिलो पहिचान नै यसको मौलिकता हो। कुनै पर्वसँग केवल धार्मिक आस्था जोडिएको हुँदैन; त्यसमा इतिहास, सामाजिक संरचना, खानपान, भेषभूषा, लोककला, गीत–सङ्गीत, नृत्य र सामुदायिक स्मृति जोडिएको हुन्छ।

बाजे–बज्यैबाट बाबुआमा हुँदै छोराछोरी र नातिनातिनासम्म पुग्ने संस्कारले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई समेत जोड्ने काम गर्छ। त्यसैले पर्व नयाँ पुस्तालाई आफ्नो जरा चिनाउने एउटा अनौपचारिक विद्यालय पनि हो। तर मौलिकता संरक्षण गर्नु भनेको विगतका हरेक अभ्यासलाई प्रश्नै नगरी दोहोर्‍याउनु होइन। समयअनुकूल सुधार आवश्यक हुन्छ।

समाजमा विभेद, हिंसा, अन्धविश्वास वा अनावश्यक बोझ सिर्जना गर्ने अभ्यासलाई सुधार गर्दै सकारात्मक सांस्कृतिक मूल्यलाई जोगाउनु नै वास्तविक संरक्षण हो।

संस्कृति जोगाउनु भनेको केवल पुरानो सम्झनु होइन, राम्रो कुरा भविष्यसम्म पुर्‍याउनु हो। आज सामाजिक सञ्जालमा पर्वको प्रस्तुति पनि प्रतिस्पर्धाको विषय बन्दै गएको छ। कसले कस्तो पहिरन लगायो, कसले कति खर्च गर्‍यो, कहाँ गयो, कस्तो भोज गर्‍यो भन्ने प्रदर्शनले कतिपय अवस्थामा पर्वको आत्माभन्दा बाहिरी चमकलाई ठूलो बनाइदिन्छ।

तर पर्वको मूल्य महँगो पहिरन, ठूलो भोज वा सामाजिक सञ्जालको तस्वीरमा होइन। यसको वास्तविक मूल्य सम्बन्धमा, आत्मीयतामा, संस्कारमा र सामूहिक खुसीमा हुन्छ।

पर्वले जोड्छ सम्बन्ध

आधुनिक जीवनले मानिसलाई व्यस्त बनाएको छ। रोजगारी, अध्ययन र व्यवसायका कारण परिवारका सदस्यहरू विभिन्न स्थानमा छरिएका छन्। यस्तो अवस्थामा पर्वले घर फर्कने बहाना दिन्छ। टाढिएका आफन्त भेटिन्छन्। वृद्ध आमाबुबाले छोराछोरी र नातिनातिनाको अनुहार देख्छन्। साथीभाइ भेटिन्छन्। 

शुभकामना आदान–प्रदान हुन्छ। मनमुटाव भएका सम्बन्धमा संवादको वातावरण बन्छ।यस अर्थमा पर्व सामाजिक सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने अवसर पनि हो।

पर्वको अर्को सकारात्मक पक्ष सामाजिक सद्भाव हो। एउटाको पर्वमा अर्को समुदायले शुभकामना दिने, दुःख–सुखमा सहभागी हुने र सांस्कृतिक परम्पराको सम्मान गर्ने नेपाली संस्कारले सामाजिक सहिष्णुतालाई बलियो बनाउँछ।

यही कारण नेपालका पर्वहरूलाई केवल सम्बन्धित समुदायको उत्सवका रूपमा नभई साझा नेपाली सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा बुझ्ने दृष्टिकोण पनि आवश्यक छ।

स्थानीय अर्थतन्त्रको चलायमान समय

पर्वले सामाजिक सम्बन्धसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि चलायमान बनाउँछ। स्थानीय उत्पादन, परम्परागत परिकार, हस्तकला, कपडा, फूल, कृषि उपज तथा घरेलु उत्पादनको माग बढ्छ। साना व्यवसायी, किसान, हस्तकलाकर्मी, घरेलु उद्यमी र सेवा प्रदायकका लागि पर्वको समय आर्थिक गतिविधि बढ्ने अवसर बन्न सक्छ।

तर यहाँ पनि सन्तुलन आवश्यक छ। स्थानीय उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नाममा अनावश्यक महँगी, कृत्रिम अभाव वा उपभोक्ता ठगीलाई छुट दिन सकिँदैन। पर्व खुसीको अवसर हो, उपभोक्ता ठगीको बहाना होइन।

उत्सवसँगै आउँछ सुरक्षा जिम्मेवारी

पर्वको खुसीसँगै सुरक्षाको प्रश्न पनि जोडिएको हुन्छ। भीडभाड, लामो दूरीको यात्रा, सार्वजनिक यातायातको चाप, आगो तथा विद्युत्का सामग्रीको प्रयोग, खाना पकाउने क्रममा हुने असावधानी, पटाका वा अन्य जोखिमपूर्ण गतिविधि, नदी तथा पोखरी आसपासको भीड, बालबालिकाको निगरानीको कमी लगायतका कारण पर्वका समयमा दुर्घटनाको जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले पर्व मनाउँदा उत्साहसँगै सावधानी पनि आवश्यक छ।

घरमा विद्युतीय सामग्री प्रयोग गर्दा तार, प्लग र उपकरणको अवस्था जाँच गर्नुपर्छ। दियो, मैनबत्ती वा अन्य आगोजन्य सामग्री बाल्दा सुरक्षित स्थान रोज्नुपर्छ। खाना पकाउँदा ग्यास तथा आगोमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
यात्राका क्रममा सवारी नियम पालना गर्नु, चालकले मादक पदार्थ सेवन नगर्नु, क्षमताभन्दा बढी यात्रु नबोक्नु र तीव्र गति नियन्त्रण गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

भीडभाड हुने स्थानमा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अशक्त व्यक्तिको विशेष ख्याल गर्नुपर्छ। अपरिचित व्यक्तिबाट आएका शङ्कास्पद वस्तु वा गतिविधिबारे सम्बन्धित सुरक्षा निकायलाई जानकारी दिनुपर्छ।
पर्वमा एउटा क्षणको असावधानीले वर्षौँसम्म सम्झनुपर्ने पीडा निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले ‘पहिले सुरक्षा, त्यसपछि उत्सव’ भन्ने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ।

प्रदूषणरहित पर्व : समयको माग

पर्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वातावरण हो। ध्वनि प्रदूषण, प्लास्टिकजन्य फोहोर, अत्यधिक सजावट, नदी तथा सार्वजनिक स्थानमा फोहोर फाल्ने प्रवृत्ति र अनावश्यक आगोजन्य गतिविधिले वातावरणमा असर पार्न सक्छ। पर्व सकिएपछि सडक, नदीकिनार, मन्दिर तथा सार्वजनिक स्थलमा फोहोरको थुप्रो देखिनु उत्सवको सुन्दर तस्वीर होइन। त्यसैले अबको पर्व वातावरणमैत्री पर्व बन्नुपर्छ। 

प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, फोहोर छुट्याएर व्यवस्थापन गर्ने, सार्वजनिक स्थान सफा राख्ने, ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रण गर्ने र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी नागरिककै हो।

तडकभडक होइन, क्षमता अनुसारको खुसी

पर्वको नाममा ऋण लिएर खर्च गर्ने, अरूको जीवनशैलीसँग आफ्नो आर्थिक अवस्थाको तुलना गर्ने वा सामाजिक सञ्जालमा देखिएको जीवनशैली नक्कल गर्ने प्रवृत्तिले परिवारमा आर्थिक बोझ थप्न सक्छ।
पर्वले खुसी दिनुपर्ने हो, ऋणको भारी होइन।

आफ्नो क्षमता अनुसार खर्च गर्नु, स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्नु, परिवारसँग समय बिताउनु र आवश्यकताभन्दा प्रदर्शनलाई प्राथमिकता नदिनु नै विवेकपूर्ण उत्सव हो। त्यसैगरी जुवातास, झैँझगडा, मदिराजन्य दुर्व्यवहार वा अरूलाई असहज बनाउने गतिविधिलाई पर्वको नाममा सामान्यीकरण गर्नु हुँदैन। पर्वको स्वतन्त्रता अरूको सुरक्षाको मूल्यमा प्राप्त हुने स्वतन्त्रता होइन।

नयाँ पुस्तालाई जोड्ने अवसर

आजको पुस्ता प्रविधिसँग जोडिएको छ। उनीहरूका लागि संस्कृति बुझाउने पुरानो तरिका मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। त्यसैले मौलिक परम्परालाई नयाँ पुस्तासँग जोड्न नयाँ माध्यमको प्रयोग गर्न सकिन्छ। पर्वको इतिहास, महत्व, लोकगीत, परिकार, पोसाक र परम्परालाई डिजिटल माध्यमबाट अभिलेखीकरण गर्न सकिन्छ। 

विद्यालय, परिवार र समुदायले बालबालिकालाई पर्वको वास्तविक अर्थ बुझाउन सक्छन्। उनीहरूलाई केवल ‘यसरी गर्नुपर्छ’ भन्नुभन्दा ‘किन गरिन्छ ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन आवश्यक छ। संस्कार बुझेर अपनाइएको अवस्थामा संस्कृति पुस्तौँसम्म बाँच्छ। कारण नबुझी केवल औपचारिकता पूरा गर्दा भने संस्कृति विस्तारै कर्मकाण्डमा सीमित हुन सक्छ।

राज्य र नागरिक दुवैको जिम्मेवारी

सुरक्षित पर्वका लागि नागरिकको जिम्मेवारी मात्र पर्याप्त हुँदैन। राज्यका सम्बन्धित निकायले पनि आफ्नो तयारी प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। सुरक्षा निकायले भीड व्यवस्थापन, यातायात व्यवस्थापन, सम्भावित दुर्घटनाको पूर्वतयारी, उद्धार तथा आपत्कालीन सेवाको तयारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्थानीय तहले सार्वजनिक स्थलको सरसफाइ, बजार अनुगमन र फोहोर व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।

स्वास्थ्य संस्थाले आकस्मिक सेवाका लागि आवश्यक तयारी गर्नुपर्छ। सम्बन्धित निकायले उपभोक्ता हित संरक्षण, कालोबजारी तथा कृत्रिम अभाव नियन्त्रणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।
तर राज्यले सबै गरिदिन्छ भन्ने सोच पनि पर्याप्त हुँदैन। सुरक्षित पर्व सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन; प्रत्येक परिवार, समुदाय र नागरिकको साझा दायित्व हो।

पर्वको असली अर्थ के हो ?

पर्व भनेको क्यालेन्डरमा आएको एउटा मिति मात्र होइन। यो विगतसँग वर्तमानको संवाद हो। यो परिवारसँग पुनर्मिलनको अवसर हो। यो समाजमा सद्भाव फैलाउने माध्यम हो। यो आफ्नो संस्कृति र पहिचान सम्झिने समय हो। त्यसैले पर्वको सौन्दर्य खर्चको आकारले होइन, मनको विशालताले निर्धारण गर्नुपर्छ।

ठूलो भोजभन्दा एउटै थालमा परिवारसँग बसेर खाएको खाना आत्मीय हुन सक्छ। महँगो उपहारभन्दा आमाबुबासँग बिताएको केही घण्टा मूल्यवान हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ ‘लाइक’ पाउनुभन्दा दुःखी छिमेकीको घरमा पुगेर दिएको एउटा शुभकामना ठूलो हुन सक्छ। यहीँबाट पर्वको वास्तविक दर्शन सुरु हुन्छ। 

मौलिकता पहिचान हो, सद्भाव आत्मा हो, सुरक्षा जिम्मेवारी हो

आज हामीले पर्वलाई केवल रमाइलो, किनमेल र खर्चको अवसरका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणबाट माथि उठ्न आवश्यक छ। पर्वले हामीलाई आफ्नो जरा सम्झाओस्। परिवारसँग जोडोस्। समाजमा सद्भाव बढाओस्। स्थानीय उत्पादन र संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गरोस्।

नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहाससँग परिचित गराओस्। अनि सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—कसैको खुसी अर्को व्यक्तिको जोखिम नबनोस्। हामीले पर्वको बाहिरी चमकभन्दा भित्री अर्थलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

मौलिकता जोगाऔँ, विकृति हटाऔँ।
सद्भाव बढाऔँ, विभाजन घटाऔँ।
क्षमता अनुसार खर्च गरौँ, देखासिकी त्यागौँ।
उत्सव मनाऔँ, तर सुरक्षा नबिर्सौँ।
संस्कृति बचाऔँ, वातावरण पनि बचाऔँ।

अन्ततः पर्वको वास्तविक विजय तब हुन्छ, जब उत्सव सकिएपछि पनि सम्बन्धमा मिठास बाँकी रहन्छ, समाजमा सद्भाव कायम रहन्छ, संस्कृति अर्को पुस्तासम्म पुग्छ र कसैको घरमा असावधानीका कारण आँसु झर्दैन।
त्यसैले अबको हाम्रो पर्वको मूल मन्त्र हुनुपर्छ,

‘मौलिक पर्व, सकारात्मक सोच र सुरक्षित व्यवहार।’ यही सन्तुलनले नेपाली पर्वलाई केवल मनाइने परम्परा होइन, भावी पुस्ताले गर्वका साथ सम्झने सांस्कृतिक सम्पदा बनाउनेछ।