न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं । विजयादशमीको अवसरमा हुने पारिवारिक भेटघाट, गाउँघरका जमघट र सामुदायिक संवादमा यस वर्ष महँगी, अर्थतन्त्र, युवा नेतृत्वको कार्यसम्पादन, राजनीतिक दलहरूको अन्योल र आगामी स्थानीय तहको निर्वाचन प्रमुख बहसका विषय बन्ने देखिएको छ। चाडपर्वले पारिवारिक पुनर्मिलन र सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाउने मात्र होइन, मुलुकको वर्तमान अवस्था र भावी राजनीतिक दिशाबारे नागरिकका धारणा अभिव्यक्त गर्ने अवसरसमेत प्रदान गर्छ।

चाडबाडका बेला औपचारिक राजनीतिक गतिविधि तुलनात्मक रूपमा सुस्ताए पनि घरआँगन, चिया चौतारी, गाउँका भेला र पारिवारिक जमघटमा हुने अनौपचारिक संवादले राजनीतिको आगामी दिशाबारे महत्त्वपूर्ण संकेत दिने गर्छन्। दैनिक जीवनमा भोग्नुपरेका समस्या, सरकारप्रतिको अपेक्षा, राजनीतिक दलहरूको भूमिका र मुलुकको भविष्यबारे हुने यस्ता छलफलले विद्यमान राजनीतिक भाष्यलाई निरन्तरता दिने, चुनौती दिने वा नयाँ धारणा निर्माण गर्ने आधार तयार पार्छन्।

यसपटकको विजयादशमीमा पनि नागरिकका संवादमा महँगी र आर्थिक अवस्था, रोजगारीको अवसर, युवानेतृत्वको वैधता तथा कार्यसम्पादन, राजनीतिक दलहरूको भावी रणनीति र स्थानीय तहको निर्वाचनको तयारीले प्राथमिकता पाउने देखिन्छ। यी विषयमा नागरिकले व्यक्त गर्ने धारणा र अपेक्षाले आगामी एक–दुई वर्षको राजनीतिक वातावरणलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ।

चाडपर्वमा राजनीति सुस्ताउँछ, बहस झन् सक्रिय हुन्छ

नेपालमा चाडपर्वलाई सामान्यतः धार्मिक आस्था, पारिवारिक मिलन र सामाजिक सद्भावसँग जोडेर हेरिन्छ। तर यसको सामाजिक र राजनीतिक महत्त्व पनि उत्तिकै छ। वर्षभरि रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले घरपरिवारबाट टाढा रहेका सदस्यहरू दसैँमा एकै ठाउँमा भेला हुँदा व्यक्तिगत अनुभवसँगै राष्ट्रिय मुद्दाहरूमा पनि छलफल हुन्छ।

गाउँ फर्किएका युवा, सहरमा बसोबास गर्ने परिवारका सदस्य, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली र विभिन्न पेसामा संलग्न नागरिकबीच हुने संवादले देशको अवस्था बुझ्ने फराकिलो आधार तयार गर्छ। कसैले रोजगारीको अभावका कारण विदेश जानुपरेको अनुभव सुनाउँछन्, कसैले बजारमा बढेको मूल्यवृद्धिबारे असन्तुष्टि व्यक्त गर्छन् भने कसैले शिक्षा, स्वास्थ्य र सार्वजनिक सेवाको गुणस्तरमाथि प्रश्न उठाउँछन्।

यस्ता अनुभव एकअर्कासँग साटासाट हुँदा व्यक्तिगत समस्या सामूहिक चासोमा रूपान्तरण हुन्छन्। परिवारको भान्सामा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यबाट सुरु भएको कुराकानी सरकारको आर्थिक नीतिसम्म पुग्न सक्छ। युवाको भविष्यबारे हुने चिन्ताले रोजगारी सिर्जना, शिक्षा प्रणाली र राज्यको प्राथमिकतामाथि बहस निम्त्याउन सक्छ।

यस अर्थमा चाडपर्व केवल विगतका सम्झना साट्ने अवसर होइनन्। नागरिकले वर्तमान सरकार, राजनीतिक दल र राज्यका संस्थाहरूको कामकारबाहीलाई आफ्नै अनुभवका आधारमा मूल्यांकन गर्ने समय पनि हुन्।

महँगी र अर्थतन्त्र नागरिकको पहिलो चासो

यस वर्षको दसैँमा महँगी र आर्थिक अवस्थाले विशेष स्थान पाउने सम्भावना छ। चाडपर्वको समयमा खाद्यान्न, तरकारी, तेल, चिनी, मासु, लत्ताकपडा र यातायातमा हुने खर्चले परिवारको बजेटमा थप दबाब सिर्जना गर्छ। सीमित आम्दानी भएका परिवारका लागि दसैँको खर्च व्यवस्थापन गर्नु नै चुनौती बन्न सक्छ।

यस्तो अवस्थामा नागरिकबीच हुने छलफल स्वाभाविक रूपमा बजारको मूल्यवृद्धि, आम्दानी र खर्चबीचको असन्तुलन तथा सरकारी नीतिको प्रभावतर्फ केन्द्रित हुन्छ। चाडपर्व मनाउन आवश्यक सामग्री सहज रूपमा उपलब्ध छन् कि छैनन्, बजारमा मूल्य नियन्त्रण प्रभावकारी छ कि छैन र उपभोक्ताको हित संरक्षण गर्न राज्यले कस्तो भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ भन्ने प्रश्न उठ्छन्।

अर्थतन्त्रको अवस्था नागरिकले सरकारी तथ्यांकबाट मात्रै मूल्यांकन गर्दैनन्। दैनिक उपभोग्य वस्तु किन्न लाग्ने खर्च, परिवारको बचत, रोजगारीको स्थिरता, व्यवसायको अवस्था र भविष्यप्रतिको भरोसाबाट पनि उनीहरूले अर्थतन्त्रको वास्तविक अनुभूति गर्छन्।

त्यसैले सरकारका आर्थिक योजना र नीतिको प्रभावकारिता नागरिकको दैनिक जीवनमा कति देखिएको छ भन्ने विषय दसैँका छलफलमा महत्त्वपूर्ण बन्न सक्छ। आर्थिक वृद्धिका दाबीभन्दा आमनागरिकको क्रयशक्ति, रोजगारीको अवसर र जीवनयापनको सहजताले जनधारणा निर्माणमा प्रभाव पार्नेछ।

युवा नेतृत्वप्रति अपेक्षा र कार्यसम्पादनको परीक्षा

युवाको सहभागिता र नेतृत्वप्रतिको अपेक्षा पनि यसपटकको राजनीतिक बहसको महत्त्वपूर्ण पक्ष बन्ने देखिन्छ। परिवर्तनको आकांक्षासहित राजनीतिमा आएको नयाँ पुस्ताबाट नागरिकले सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सार्वजनिक सेवामा सुधारको अपेक्षा राख्न सक्छन्।

तर नेतृत्वमा नयाँ अनुहार आउनु मात्रै परिवर्तनको पर्याप्त आधार होइन। नागरिकले नेतृत्वको वास्तविक मूल्यांकन उसले गरेका निर्णय, कार्यान्वयनको गति, सार्वजनिक स्रोतको उपयोग, नागरिकका समस्या समाधान गर्ने क्षमता र प्रतिबद्धताप्रतिको जवाफदेहिताका आधारमा गर्छन्।

दसैँको भेटघाटमा नयाँ नेतृत्वले के परिवर्तन ल्यायो, पुराना समस्या कति समाधान भए, रोजगारी र सेवा प्रवाहमा सुधार आयो कि आएन तथा नागरिकका अपेक्षा सम्बोधन भए कि भएनन् भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छन्।

युवा नेतृत्वप्रतिको समर्थन र आलोचना दुवैलाई लोकतान्त्रिक प्रक्रियाकै हिस्साका रूपमा बुझ्नुपर्छ। नेतृत्वको वैधता केवल निर्वाचनबाट प्राप्त जनादेशमा सीमित हुँदैन; त्यसलाई प्रभावकारी कार्यसम्पादन, नागरिकप्रतिको उत्तरदायित्व र निरन्तर सार्वजनिक विश्वासले बलियो बनाउँछ।

त्यसैले चाडपर्वका बेला व्यक्त हुने नागरिकका धारणा नेतृत्वका लागि आफ्ना कामको समीक्षा गर्ने अवसरसमेत हुन सक्छन्।

राजनीतिक दलहरूको अलमल र बदलिँदो जनअपेक्षा

नेपालको राजनीतिमा राजनीतिक दलहरूको भूमिका, संगठनात्मक अवस्था, नेतृत्वको शैली र आगामी रणनीतिबारे पनि चाडपर्वका संवादमा चर्चा हुने गर्छ। बदलिँदो सामाजिक संरचना, युवा पुस्ताको आकांक्षा र नागरिकको राजनीतिक चेतनासँगै दलहरूप्रतिको अपेक्षा पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ।

नागरिकले राजनीतिक दललाई केवल निर्वाचनका बेला मत माग्ने संस्थाका रूपमा मात्रै हेर्न चाहँदैनन्। उनीहरू नीति निर्माण, जनजीविकाका समस्या समाधान, सार्वजनिक जवाफदेहिता र मुलुकको दीर्घकालीन विकासमा दलहरूको स्पष्ट दृष्टिकोण खोज्छन्।

राजनीतिक दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धा, आपसी मतभेद र संगठनात्मक अन्योलले शासन सञ्चालन तथा नीतिगत स्थिरतामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषय पनि छलफलमा आउन सक्छ। दलहरूले नागरिकका मुद्दालाई प्राथमिकता दिन सकेका छन् कि छैनन्, बदलिँदो जनमतलाई बुझ्न सकेका छन् कि छैनन् र आफ्नो राजनीतिक दिशाबारे स्पष्टता कायम गर्न सकेका छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

चाडपर्वका संवादले दलहरूको लोकप्रियता वा जनसमर्थनको औपचारिक मापन गर्दैनन्। तर विभिन्न समुदायका नागरिकले भोगेका अनुभव र व्यक्त गरेका धारणाले राजनीतिक दलले समाजमा निर्माण गरेको छविबारे उपयोगी संकेत दिन सक्छन्।

स्थानीय निर्वाचनतर्फ बढ्दो चासो

आगामी स्थानीय तहको निर्वाचन पनि राजनीतिक संवादको प्रमुख विषय बन्न सक्छ। स्थानीय तह नागरिकले राज्यलाई सबैभन्दा नजिकबाट अनुभव गर्ने सरकारको तह हो। सडक, खानेपानी, शिक्षा, स्वास्थ्य, सरसफाइ, सामाजिक सुरक्षा, स्थानीय पूर्वाधार र सेवा प्रवाहका विषयमा स्थानीय सरकारको कामले नागरिकको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

त्यसैले स्थानीय नेतृत्वको कार्यसम्पादन, जनप्रतिनिधिको जवाफदेहिता, विकास निर्माणको प्राथमिकता र स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोगबारे दसैँका भेटघाटमा समीक्षा हुन सक्छ। गाउँ फर्किएका नागरिकले स्थानीय तहमा भएका परिवर्तन र बाँकी समस्याबारे आफ्ना अनुभव साट्न सक्छन्।

स्थानीय निर्वाचनको सन्दर्भमा नागरिकले उम्मेदवारको व्यक्तिगत छविभन्दा पनि उनीहरूको कार्ययोजना, विगतको कार्यसम्पादन, सार्वजनिक प्रतिबद्धता र स्थानीय समस्याप्रतिको बुझाइलाई महत्त्व दिनु आवश्यक हुन्छ। निर्वाचनलाई केवल दलगत प्रतिस्पर्धाका रूपमा नभई स्थानीय आवश्यकता र विकासको दिशा निर्धारण गर्ने अवसरका रूपमा हेर्न सकिएमा लोकतान्त्रिक अभ्यास थप अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।

यद्यपि, निर्वाचनको मिति, राजनीतिक दलहरूको तयारी र उम्मेदवारसम्बन्धी विषयमा हुने चर्चा तथा औपचारिक निर्णयबीच स्पष्ट भिन्नता छुट्याउनु आवश्यक हुन्छ। चाडपर्वमा हुने संवादले राजनीतिक चासो देखाउन सक्छ, तर त्यसलाई निश्चित चुनावी परिणाम वा जनमतको निर्णायक प्रमाणका रूपमा बुझ्न मिल्दैन।

बसाइँसराइले बदल्दै छ चाडपर्वको संवाद

तीव्र बसाइँसराइ, वैदेशिक रोजगारी, सहरीकरण र सञ्चार प्रविधिको विस्तारले नेपाली समाजको संरचना परिवर्तन गरिरहेको छ। यससँगै चाडपर्वमा भेटघाट गर्ने तरिका, सहभागी हुने समुदाय र छलफलका विषय पनि बदलिँदै गएका छन्।

पहिले गाउँघरमा प्रत्यक्ष भेटघाट र चिया चौतारीमा हुने छलफल मुख्य माध्यम थिए। अहिले सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन संवाद र डिजिटल माध्यमबाट टाढा रहेका परिवार तथा समुदायका सदस्य पनि निरन्तर सम्पर्कमा रहन सक्छन्। विदेशमा रहेका नेपालीले आफ्नो अनुभव, त्यहाँको काम र जीवनयापनको अवस्था तथा नेपालसँग तुलना गरेर देखेका अवसर र चुनौतीबारे परिवारसँग विचार आदानप्रदान गर्छन्।

वैदेशिक रोजगारीमा रहेका युवाले पठाएको रकमले परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्न सहयोग गरे पनि उनीहरूको अनुपस्थिति, परिवारबाट टाढा रहनुपर्ने बाध्यता र स्वदेशमै पर्याप्त अवसर नहुनुको पीडा पनि छलफलका विषय बन्छन्। यसरी व्यक्तिगत जीवनका अनुभवले राष्ट्रिय अर्थतन्त्र, श्रम बजार र सरकारी नीतिबारे धारणा निर्माण गर्न योगदान पुर्‍याउँछन्।

सञ्चार प्रविधिले सूचना आदानप्रदान सहज बनाएको छ। तर सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अपुष्ट सूचना, भ्रामक सामग्री र पूर्वाग्रहपूर्ण व्याख्याले नागरिकको धारणालाई प्रभावित पार्न सक्ने जोखिम पनि उत्तिकै छ। त्यसैले चाडपर्वका संवादमा सूचना साझा गर्दा त्यसको विश्वसनीयता जाँच्नु र फरक मतलाई सम्मान गर्नु आवश्यक हुन्छ।

चाडपर्व र राजनीतिक भाष्य निर्माण

चाडपर्वका बेला हुने संवादले राजनीतिक भाष्य निर्माणमा कसरी भूमिका खेल्छ भन्ने बुझ्न आमसञ्चार र जनमतसम्बन्धी सिद्धान्त उपयोगी हुन्छ। सन् १९७२ मा म्याक्सवेल म्याक्कोम्ब्स र डोनाल्ड शले प्रस्तुत गरेको ‘एजेन्डा सेटिङ’ सिद्धान्तले सञ्चारमाध्यमले कुनै विषयलाई कति प्राथमिकता दिन्छन् भन्ने कुराले नागरिकले त्यस विषयलाई कति महत्त्व दिन्छन् भन्नेमा प्रभाव पार्न सक्ने व्याख्या गर्छ।

यही अवधारणालाई चाडपर्वको सामाजिक परिवेशमा हेर्दा परिवार, साथीभाइ र समुदायबीच हुने संवादले पनि सार्वजनिक मुद्दाको प्राथमिकता निर्धारणमा भूमिका खेल्न सक्छ। नागरिकले आफ्ना अनुभव र समाचारका आधारमा कुनै विषयलाई महत्त्व दिन सक्छन्, त्यसबारे फरक धारणा राख्न सक्छन् वा पहिलेको विचार परिवर्तन गर्न सक्छन्।

उदाहरणका लागि, रोजगारीको अभावबारे एउटै परिवारका सदस्यले फरक अनुभव सुनाउँदा त्यो विषय व्यक्तिगत समस्याबाट राष्ट्रिय बहसको विषय बन्न सक्छ। त्यस्तै, स्थानीय सरकारको कामबारे प्रत्यक्ष अनुभव साटासाट गर्दा विकास र जवाफदेहितासम्बन्धी धारणा बलियो हुन सक्छ।

दार्शनिक माइकल फुकोका विचारमा ज्ञान, भाषा र सामाजिक सत्ताबीचको सम्बन्धले कुनै विषयलाई समाजले बुझ्ने तरिकामा प्रभाव पार्छ। यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा राजनीतिक भाष्य केवल नेताका भाषण वा सञ्चारमाध्यमका सामग्रीबाट मात्रै निर्माण हुँदैन। नागरिकका अनुभव, सामाजिक सम्बन्ध, सार्वजनिक बहस र संस्थाप्रतिको विश्वासले पनि त्यसलाई आकार दिन्छन्।

यद्यपि, चाडपर्वमा हुने छलफलले राजनीतिक दिशा निश्चित रूपमा निर्धारण गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। त्यस्ता संवाद जनधारणा निर्माण र परिवर्तनको एउटा माध्यम हुन्। निर्वाचन, सरकारी निर्णय, आर्थिक अवस्था, सार्वजनिक घटना र राजनीतिक दलका गतिविधिले पनि नागरिकको धारणा निर्माणमा प्रभाव पार्छन्।

नागरिकका अपेक्षा बुझ्ने अवसर

विजयादशमीका अवसरमा हुने भेटघाटले राजनीतिक नेतृत्व र राज्यका संस्थालाई नागरिकका वास्तविक अपेक्षा बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छ। औपचारिक कार्यक्रम र सार्वजनिक वक्तव्यमा समेटिन नसक्ने दैनिक जीवनका समस्या यस्ता अनौपचारिक संवादमा खुलेर व्यक्त हुन सक्छन्।

सरकारका लागि नागरिकको जीवनस्तर, रोजगारी, बजार व्यवस्थापन, सार्वजनिक सेवा र सुशासनसम्बन्धी चिन्ता बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। राजनीतिक दलका लागि नागरिक किन असन्तुष्ट छन्, उनीहरूका प्राथमिकता कसरी बदलिएका छन् र जनअपेक्षा सम्बोधन गर्न कस्ता नीतिगत सुधार आवश्यक छन् भन्ने विषयमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ।

त्यस्तै, नागरिकले पनि राजनीतिक बहसलाई आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित नगरी तथ्य, अनुभव र सम्भावित समाधानमा केन्द्रित गर्न सक्छन्। फरक विचार राख्ने परिवारका सदस्य र समुदायका नागरिकबीच सम्मानपूर्वक छलफल हुन सकेमा लोकतान्त्रिक संस्कार बलियो बन्न सक्छ।

दसैँले आपसी सद्भाव, सहिष्णुता र मेलमिलापको सन्देश दिन्छ। यही भावना राजनीतिक संवादमा पनि प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ। फरक विचारलाई शत्रुताका रूपमा नहेरी विचार विमर्शको अवसरका रूपमा स्वीकार गर्नु आजको समाजको आवश्यकता हो।

निष्कर्ष : चाडबाडको खुसीसँगै मुलुकको भविष्यको चिन्ता

यस वर्षको विजयादशमीमा हुने पारिवारिक र सामुदायिक जमघटले नेपाली समाजको बदलिँदो मनोविज्ञान बुझ्ने अवसर प्रदान गर्नेछ। महँगी, आर्थिक अवस्था, युवा नेतृत्व, राजनीतिक दलहरूको भूमिका र स्थानीय निर्वाचनजस्ता विषयमा नागरिकले गर्ने छलफलले उनीहरूको प्राथमिकता र अपेक्षाबारे संकेत दिन सक्छ।

चाडपर्वका संवादलाई राजनीतिक भविष्यको निश्चित भविष्यवाणीका रूपमा होइन, नागरिकको अनुभव र जनधारणा बुझ्ने सामाजिक माध्यमका रूपमा लिनुपर्छ। यस्ता छलफलमा उठेका प्रश्न र चिन्तालाई राज्य तथा राजनीतिक नेतृत्वले गम्भीरतापूर्वक सुन्न सकेमा नीति निर्माण र सार्वजनिक सेवा सुधारमा सहयोग पुग्न सक्छ।

दसैँको वास्तविक खुसी परिवारसँगको पुनर्मिलन र सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरतामा मात्रै सीमित छैन। नागरिकको जीवन सहज बनाउने, युवालाई अवसर दिने, अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउने र राज्यप्रतिको विश्वास कायम राख्ने साझा आकांक्षासँग पनि यसको सम्बन्ध जोडिएको छ।

त्यसैले यस विजयादशमीमा टीका–जमरासँगै मुलुकको वर्तमान अवस्था र भविष्यबारे पनि सार्थक संवाद गरौँ। असहमति भए पनि तथ्य र तर्कका आधारमा छलफल गरौँ। नेतृत्वलाई प्रश्न गरौँ, नागरिकका जिम्मेवारीबारे पनि सोचौँ र देशको भविष्यलाई साझा चासोको विषय बनाऔँ। चाडपर्वमा व्यक्त हुने नागरिकका आवाजलाई सुन्ने र त्यसअनुसार सुधारको बाटो पहिल्याउने संस्कार विकास गर्न सके मात्रै लोकतन्त्र, सुशासन र समृद्धिको अपेक्षाले सार्थक दिशा पाउन सक्छ।