न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

गिरिजाप्रसादले देखेको बाटो, नारायण खड्काले देउवासँग गरेको संवाद र आजको कांग्रेसको विभाजनको मनोविज्ञान

काठमाडौं, २ असोज । नेपाली कांग्रेस आज फेरि एउटा गम्भीर मोडमा उभिएको छ ।

प्रश्न पार्टी फुट्छ कि जुट्छ भन्ने मात्रै होइन, कांग्रेसभित्र असहमति कसरी व्यवस्थापन गर्ने, फरक धारका नेतालाई कसरी एउटै राजनीतिक छातामुनि राख्ने र पुरानो गल्ती दोहोरिन नदिने भन्ने हो ।

यही सन्दर्भमा कांग्रेस नेताहरूका लागि करिब दुई दशकअघिको एउटा प्रसंग फेरि सान्दर्भिक देखिन्छ—नेपाली कांग्रेस र तत्कालीन कांग्रेस प्रजातान्त्रिकबीचको एकता ।

२०५९ सालमा कांग्रेस विभाजित भएपछि शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा कांग्रेस प्रजातान्त्रिक बनेको थियो ।

पाँच वर्षपछि २०६४ सालमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा मूल कांग्रेससँग पुनः एकता भयो । सार्वजनिक अभिलेखअनुसार त्यसबेला पार्टी संरचना समायोजन गर्दा ६०–४० को भागबण्डा अपनाइएको थियो ।

तर त्यो एकता केवल पद बाँडफाँटको गणितबाट सम्भव भएको थिएन भन्ने एउटा राजनीतिक प्रसंग कांग्रेसभित्र अझै स्मरणीय छ ।

गिरिजाप्रसादको त्यो कोइराला निवास प्रसंग

वरिष्ठ पत्रकार तथा राजनीतिक विश्लेषक केदारनाथ कोइरालाका अनुसार, त्यसबेला डा. नारायण खड्काले गिरिजाप्रसाद कोइरालाको विश्वास जितेका थिए ।

खड्काको भूमिका देशभित्रको राजनीतिमा मात्र होइन, वैदेशिक कूटनीतिक मामिलामा समेत महत्वपूर्ण मानिन्थ्यो ।

समाचार संकलनकै क्रममा कोइराला निवास पुगेको आफ्नो अनुभव सुनाउँदै कोइराला एउटा प्रसंग सम्झन्छन् ।

त्यतिबेला गिरिजाप्रसाद कोइराला अस्वस्थ र गम्भीर देखिन्थे । कोइरालाले उपस्थित सबैको अनुहार हेरे । अनि मलाई सानो ‘कुलप्रसाद’ भनेर सम्बोधन गरे ।

त्यही क्रममा एक प्राध्यापकले कोइरालालाई सुनाए—कांग्रेस प्रजातान्त्रिकतर्फका शेरबहादुर देउवाबाहेक अधिकांश नेता एकैपटक मूल कांग्रेसमा आउन तयार छन् । तर गिरिजाप्रसाद त्यति कुराले आश्वस्त भएनन् ।

उनको प्रश्न राजनीतिक रूपमा निकै गहिरो थियो— देउवा बाहेक सबै आएर मात्रै के हुन्छ ?

किनकि बाहिरबाट हेर्दा कांग्रेसभित्रको विभाजन कायमै देखिने थियो । विपक्षीले पनि त्यही प्रश्न उठाउने थिए—‘कांग्रेस त फुटेकै छ नि !’

त्यसपछि गिरिजाप्रसादले भनेका थिए—‘मैले डा. नारायण खड्कालाई देउवासँग सबै खाले कुरा गर्न भनेको छु । यो विषय खड्काले मिलाउनुहुन्छ ।’

यहीँबाट डा. नारायण खड्काको भूमिका महत्वपूर्ण बन्छ ।

देउवासँग कुरा गर्न सक्ने मान्छे खड्का

डा. खड्का र शेरबहादुर देउवा विद्यार्थी जीवनदेखिका साथी थिए । त्यसैले उनीहरूबीचको सम्बन्ध केवल औपचारिक राजनीतिक सम्बन्ध थिएन ।

गिरिजाप्रसादले यही सम्बन्धलाई राजनीतिक पुलका रूपमा प्रयोग गर्न खोजेको देखिन्छ ।

खड्काले देउवासँग खुलस्त संवाद गरे । राजनीतिक दूरी घटाउने प्रयास गरे । अन्ततः कांग्रेसका दुई धारबीच पुनः एकताको वातावरण बन्यो ।

र, २०६४ असोज ९ गते कांग्रेस र कांग्रेस प्रजातान्त्रिकबीच एकता भयो । त्यसपछि ६०–४० को शक्ति-सन्तुलनको अभ्यास कांग्रेसभित्र संस्थागत हुँदै गएको सार्वजनिक राजनीतिक विश्लेषणहरूमा उल्लेख छ ।

तर इतिहासको यही उपलब्धिसँगै कांग्रेसले एउटा अर्को संस्कार पनि बोकेको देखिन्छ—भागबण्डाको संस्कार ।

६०–४० : एकताको औषधि कि कांग्रेसको दीर्घरोग ?

राजनीतिक विश्लेषक केदारनाथ कोइरालाको बुझाइमा तत्कालीन परिस्थितिमा ६०–४० को समझदारीले पार्टी एक बनाउन भूमिका खेले पनि त्यसलाई निरन्तर राजनीतिक अभ्यास बनाउनु कांग्रेसका लागि समस्या बन्यो ।

किनकि त्यसपछि प्रश्न उठ्न थाल्यो—६० प्रतिशत कसको ? ४० प्रतिशत कसको ? भागबण्डा किन ? पार्टी पदमा कति ? मनोनयनमा कति ? टिकटमा कति ? भातृसंस्थामा कति ? यसरी विचार र विधिभन्दा भागबण्डाले कांग्रेसको आन्तरिक राजनीति चलाउने संस्कार जन्मियो ।

सार्वजनिक विश्लेषणहरूमा पनि २०६४ को एकतापछि ६०–४० को मोडल  छनोट, टिकट वितरण, भागबन्डा र पार्टीका विभिन्न मनोनयनसम्म विस्तार भएको उल्लेख छ ।

अर्थात्, जुन सूत्रले एकपटक विभाजित कांग्रेसलाई जोड्यो, त्यही सूत्र पछि कांग्रेसभित्रको गुटगत शक्ति-सन्तुलनको आधार बन्न पुग्यो ।

एकताको सूत्र बिस्तारै भागबण्डाको संस्कारमा परिणत भयो ।

आज फेरि उही प्रश्न, तर परिस्थिति फरक

आजको कांग्रेसको अवस्था भने २०६४ सालको जस्तो छैन । त्यतिबेला दुई अलग पार्टी थिए । अहिले विवाद कांग्रेसभित्रको नेतृत्व, विधि, महाधिवेशन र वैधानिकताको प्रश्नसँग जोडिएको छ ।

विशेष महाधिवेशनबाट गगन थापा नेतृत्वको कार्यसमिति निर्वाचित भएपछि निर्वाचन आयोगले त्यसलाई आधिकारिकता दिएको थियो । त्यसविरुद्ध देउवा पक्ष सर्वोच्च अदालत पुगेकोमा सर्वोच्चले पनि थापा पक्षलाई आधिकारिक ठहर गरेको सार्वजनिक विवरण छ ।

त्यसपछि पनि विवाद पूर्णरूपमा अन्त्य भएको छैन । देउवा पक्षले पुनरावलोकनको बाटो रोजेको विषयसमेत सार्वजनिक भएको छ ।

तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा भने स्पष्ट छ—आजको कांग्रेस औपचारिक रूपमा अर्को पार्टी बनाएर फुटेको अवस्था होइन ।

विवाद पार्टीभित्रैको वैधानिकता, नेतृत्व र संगठनात्मक समायोजनको हो । यही कारण अहिलेको संकटमा २०६४ सालको पाठ झन् महत्वपूर्ण बन्न सक्छ ।

गिरिजाको प्रश्न आज पनि उस्तै छ

त्यतिबेला गिरिजाप्रसादले सोधेको मूल प्रश्न थियो—‘देउवाबाहेक सबै आएर मात्रै हुन्छ ?’ आज त्यसलाई नयाँ ढंगले पढ्नुपर्ने अवस्था छ । एक पक्षका नेता आएर अर्को पक्षलाई निषेध गरेपछि कांग्रेस साँच्चिकै एक हुन्छ ? बहुमतको बलमा संगठन चलाएर असहमतिलाई राजनीतिक रूपमा विस्थापित गर्न सकिन्छ ? वा फरक धारका नेतालाई संवादबाटै मूलधारमा ल्याउनुपर्ने हुन्छ ? यिनै प्रश्नले कांग्रेसको आगामी राजनीतिक यात्रा निर्धारण गर्ने देखिन्छ ।

कांग्रेसभित्र अहिले ६०–४० को पुरानो भागबण्डा दोहोर्याउने कि नयाँ संगठनात्मक आधारमा सबैलाई समेट्ने भन्ने बहससमेत चलिरहेको छ ।

देउवा र शेखर कोइराला पक्षले ६०–४० को समायोजनमा जोड दिइरहेको र संस्थापन पक्षले त्यसलाई अस्वीकार गर्दै ‘सय प्रतिशतको कांग्रेस’को अवधारणा अघि सारेको सार्वजनिक विवरण छ । तर देउवाको अडान पनि कांग्रेसको वर्तमान समीकरणको एउटा पाटो हो

पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाले आफूलाई अझै कांग्रेसको सभापति मान्ने राजनीतिक अडान राखिरहेका छन् । अर्कोतर्फ विशेष महाधिवेशनबाट आएको नेतृत्वले वैधानिकता पाएको आधारमा संगठन अघि बढाइरहेको छ ।

यसरी कांग्रेसभित्र अहिले दुई दाबी, दुई राजनीतिक मनोविज्ञान र एउटा साझा पार्टी देखिन्छ । यही अवस्थालाई केवल ‘देउवा बनाम गगन’ भनेर बुझ्नु अपूरो हुन्छ ।

यो कांग्रेसले विगतको गुटगत भागबण्डाको संस्कारबाट बाहिर निस्कन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न पनि हो ।

नारायण खड्काको प्रसंग किन फेरि सम्झनुपर्छ ?

आज कांग्रेसका नेताहरूले डा. नारायण खड्काको भूमिका सम्झनुपर्ने कारण यही हो । उनले कसैलाई पराजित गराएर एकता गराएका थिएनन् ।

कसैलाई राजनीतिक रूपमा समाप्त पारेर कांग्रेस जोडिएको थिएन । सम्बन्धलाई राजनीतिक संवादमा बदलिएको थियो ।

गिरिजाप्रसादले विश्वास गरेका खड्काले देउवासँग संवाद गरे । देउवा र गिरिजाप्रसादबीचको दूरी घटाउने पुल बने । अन्ततः दुई धार एउटै पार्टीमा आए ।

तर त्यसपछि कांग्रेसले गरेको गल्ती भने त्यहीँबाट सुरु भएको देखिन्छ—एकताको सम्झौतालाई स्थायी भागबण्डाको सूत्र बनाउनु ।

आजको पुस्ताका लागि यहीँ सबैभन्दा ठूलो पाठ छ । एकता चाहिन्छ भने ६०–४० होइन, संवाद चाहिन्छ । समायोजन चाहिन्छ भने पदको हिसाब होइन, राजनीतिक विश्वास चाहिन्छ । असहमति छ भने निषेध होइन, वार्ता चाहिन्छ ।

अब देउवा एक्लिन्छन् कि कांग्रेससँगै रहन्छन् ?

वरिष्ठ पत्रकार कोइरालाको विश्लेषणमा अहिले विशेष महाधिवेशन पक्षधर र ठूलो संख्यामा नेता–कार्यकर्ता सानेपातिर देखिएका छन् भने देउवा आफ्नो राजनीतिक दाबीबाट पछि हटेका छैनन् ।

उनको निष्कर्ष छ—परिस्थिति यही ढंगले अघि बढे भविष्यमा देउवा राजनीतिक रूपमा एक्लिँदै जाने सम्भावना अत्यधिक छ ।

तर यसलाई निश्चित भविष्यवाणीभन्दा वर्तमान राजनीतिक समीकरणमाथिको विश्लेषणका रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।

किनकि कांग्रेसको राजनीति अन्तिम क्षणसम्म पनि संवाद, समझदारी र शक्ति-सन्तुलनबाट प्रभावित हुने गरेको इतिहास छ ।

२०६४ मा पनि धेरैले दूरीलाई अन्तिम ठानेका थिए । तर संवादले बाटो खोल्यो । आज पनि प्रश्न त्यही हो—कांग्रेसले इतिहासबाट सिक्छ कि इतिहासकै गल्ती दोहोर्याउँछ ?

गिरिजाप्रसादले त्यतिबेला बुझिसकेका थिए—देउवालाई बाहिर राखेर कांग्रेस पूर्ण हुँदैन । आजको कांग्रेस नेतृत्वले पनि बुझ्नुपर्ने कुरा सायद त्यही हो—असहमतिलाई बाहिर धकेलेर संगठन बलियो हुँदैन । तर अर्को सत्य पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ—एकताको नाममा पुरानो भागबण्डा दोहोर्याउनु पनि समाधान होइन ।

त्यसैले कांग्रेसका लागि आजको चुनौती ‘को ६०, को ४० ?’ होइन, ‘कसरी सय प्रतिशत कांग्रेस बनाउने ?’ भन्ने हो । र, यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा डा. नारायण खड्काले देउवासँग संवाद गरेर कांग्रेस जोडेको पुरानो प्रसंग वर्तमान नेतृत्वका लागि एउटा उपयोगी राजनीतिक पाठ बन्न सक्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस् :
कांग्रेस घर किचलो झन् चर्किदै, गगनको उत्साह, देउवाको चुनौती र शेखरको ‘पटकथा’,खड्काको भूमिकाले थप रोचक

गगनको निम्तोमा देउवा जाने कि मंसिरको बाटो रोज्ने ?

कांग्रेसमा मिलनको खोजी : दुवै पक्ष सोचमग्न, देउवा दोधारमा

देउवा समूहको विद्रोहले कांग्रेसमा फेरि भाँडभैलो,नेता मिल्ने कि कांग्रेस फुटिरहने ?

दबाबका बीच पन्ध्रौँ महाधिवेशनमा होमियो कांग्रेस

कांग्रेसमा सहमतिको सरगर्मी : वडा अधिवेशन सर्ने, इतर समूह तितरबितर