न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

नाममा ‘सच्चाई’, गतिविधिमा प्रश्नैप्रश्न : धर्म, विदेशी स्रोत र धार्मिक स्वतन्त्रताको सीमामाथि गम्भीर बहस आवश्यक

काठमाडौं, ४ असोज ।  नाम सुन्दा सत्यको खोजी, उद्देश्य सुन्दा आध्यात्मिक जागरण र बाहिरी आवरण हेर्दा सबै धर्मलाई सम्मान गर्ने संस्था—तर गतिविधिको गहिराइमा पुग्दा प्रश्नैप्रश्न । यही विरोधाभासका कारण पछिल्लो समय ईश्वरीय मार्ग भजन मण्डल सच्चाई केन्द्र नेपाल चर्चाको विषय बनेको छ ।

सच्चाई केन्द्रले आफूलाई स्पष्ट रूपमा ‘गैरराजनीतिक, गैरधार्मिक आध्यात्मिक संस्था’का रूपमा परिचित गराउँदै सत्य, प्रेम, शान्ति, सेवा र सादगीलाई आफ्नो मूल दर्शन भनेको छ।

तर प्रश्न त्यहीँबाट उठ्छ—गैरधार्मिक संस्था भनिएको संस्थाको आध्यात्मिक शिक्षाको आधार के हो ? त्यसमा येशू, बाइबल र इसाई धार्मिक सन्दर्भ किन र कति आउँछन् ?

उपलब्ध अध्ययन तथा धार्मिक स्रोतहरूमा सच्चाई अभियानका गतिविधि, शिक्षण पद्धति र येशू तथा बाइबलसँगको सम्बन्धबारे विस्तृत चर्चा पाइन्छ।

एउटा प्रकाशित अध्ययनले प्रकाश दीप गैरे नेतृत्वको समूहलाई उत्तर भारतमा विकसित येशू सत्संगका केही धारासँग मिल्दोजुल्दो देखाएको छ। उक्त स्रोतमा बाइबलका केही अंश प्रयोग हुने, येशूको नाम लिइने र धार्मिक अभ्यासमा हिन्दू तथा अन्य सांस्कृतिक अभ्याससँग मिश्रण देखिने उल्लेख छ।

यही कारण सच्चाई केन्द्रमाथि लाग्ने मूल प्रश्न हो—यो नयाँ आध्यात्मिक अभ्यास हो कि इसाई धार्मिक सन्देशलाई स्थानीय सांस्कृतिक आवरणमा प्रस्तुत गर्ने फरक शैली ? उत्तर कसैले भावनामा होइन, प्रमाणमा दिनुपर्छ ।

‘ख्रीष्टियन होइनौँ’ भन्ने दाबी, तर येशूको चर्चा किन ?
सच्चाई केन्द्रका प्रमुख प्रकाश दीप गैरे र वरिष्ठ उपाध्यक्ष सुशीला कट्टेल गैरेका सार्वजनिक अभिव्यक्तिहरूले पनि बहसलाई थप रोचक बनाउँछन् ।

काठमाडौं ब्याप्टिस्ट चर्च ‘इबेनेजर’मा प्रकाशित सामग्रीअनुसार, गैरे दम्पतीले आफूहरूलाई ख्रीष्टियन भनेर चिनाउन अस्वीकार गरेका छन्।

सोही सामग्रीमा सुशीला कट्टेल गैरेले येशूको नामबाट शान्ति मिल्छ भने त्यो नाम लिन सबैलाई अधिकार रहेको धारणा व्यक्त गरेको उल्लेख छ। प्रकाश दीप गैरेले आफूहरू ख्रीष्टियन नभएको र सबै धर्मलाई समेट्ने दृष्टिकोण रहेको बताएका थिए।

त्यसो भए प्रश्न सीधा छ—येशू ख्रीष्टलाई धार्मिक गुरु वा ऐतिहासिक व्यक्तिका रूपमा चर्चा गरिएको हो, कि त्यसबाट एउटा निश्चित धार्मिक सन्देश प्रवाह भइरहेको हो ?

धर्मनिरपेक्ष राज्यमा कसैले येशूको नाम लिन पाउँदैन भन्ने प्रश्न होइन । पाउँछ । जसरी कसैले शिव, बुद्ध, मोहम्मद वा अन्य धार्मिक व्यक्तित्वको नाम लिन सक्छ ।

तर संस्था आफूलाई ‘गैरधार्मिक’ भन्छ भने उसको वास्तविक गतिविधि, शिक्षण सामग्री र धार्मिक प्रभावबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो ।

हिन्दू संस्कार नछोडीकन अर्को धार्मिक प्रभाव ?
सच्चाई केन्द्रबारे सार्वजनिक अध्ययनमा एउटा रोचक पक्ष देखिन्छ—यसले अनुयायीलाई तत्काल हिन्दू संस्कार, पहिरन वा सामाजिक पहिचान त्याग्न बाध्य पार्नेभन्दा पनि आध्यात्मिक सोच परिवर्तनतर्फ जोड दिने गरेको वर्णन पाइन्छ।

कतिपय स्रोतमा अनुयायीले कुलपूजा तथा मन्दिर जानेजस्ता अभ्यास कायम राख्ने उल्लेखसमेत छ। यही कारण यसको कार्यशैलीबारे थप अध्ययन आवश्यक देखिन्छ ।

किनभने धर्म परिवर्तन सधैँ एउटा दिनमा पहिरन फेरेर, नाम बदलेर वा पुरानो धर्म त्यागेको घोषणा गरेर मात्र हुँदैन । धार्मिक विश्वास, पूजा–पद्धति र आध्यात्मिक पहिचानमा हुने क्रमिक परिवर्तन पनि अध्ययनको विषय हुन सक्छ । तर यहाँ सावधानी पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

कसैले येशूको नाम लियो भन्दैमा उसलाई इसाई घोषित गर्न मिल्दैन । कसैले हिन्दू संस्कार कायम राख्यो भन्दैमा उसको धार्मिक प्रभावको प्रश्न पनि समाप्त हुँदैन । त्यसैले अनुसन्धान चाहिएको हो, आरोप होइन ।

सात सय शाखा पुगेको दाबी—राज्य कहाँ छ ?
सच्चाई केन्द्रको विस्तारबारे विभिन्न दाबी सार्वजनिक भएका छन् । केही वर्षअघिको प्रकाशित सामग्रीले देशभर ३५० भन्दा बढी शाखा रहेको दाबी गरेको थियो।

अहिले संस्था तथा यससँग सम्बन्धित डिजिटल गतिविधि अझ फैलिएको देखिन्छ। उदाहरणका रूपमा भक्तपुरको सूर्यविनायक शाखासँग सम्बन्धित युट्युब च्यानलसमेत सक्रिय देखिन्छ।

तर सात सयभन्दा बढी शाखा पुगेको दाबीको स्वतन्त्र र आधिकारिक पुष्टि आवश्यक छ । यदि साँच्चै सयौँ शाखा सञ्चालनमा छन् भने अर्को प्रश्न उठ्छ— यी शाखाहरू कसरी सञ्चालन भइरहेका छन् ? आर्थिक स्रोत कहाँबाट आउँछ ? नियमित हिसाबकिताब कसरी हुन्छ ? गतिविधिको कानुनी प्रकृति के हो ? राज्यले यहीँबाट आफ्नो भूमिका सुरु गर्नुपर्छ ।

विदेशी पैसा छ भने स्रोत खुलाउनुपर्छ
सच्चाई केन्द्रलाई लिएर सबैभन्दा गम्भीर रूपमा उठ्ने अर्को विषय हो—विदेशी आर्थिक स्रोत । अमेरिका, बेलायत, नर्वे, कोरिया लगायतका मुलुकका चर्च वा धार्मिक संस्थाबाट रकम आउने गरेको भन्ने दाबीहरू सुनिन्छन् । विशेषगरी अमेरिकाको फोर स्क्वायर चर्चसँग जोडेर पनि प्रश्न उठाइएको छ ।

तर यस्ता दाबीलाई प्रमाणित नगरी ‘अर्बौँ रुपैयाँ विदेशी चर्चबाट आउँछ’ भनेर ठोकुवा गर्नु पत्रकारिताको धर्म होइन ।

बरु प्रश्न गरौँ—कुन संस्थाबाट कति पैसा आयो ? कुन प्रयोजनमा आयो ? कुन बैंकिङ माध्यमबाट आयो ? नेपाल सरकारको सम्बन्धित निकायमा त्यसको विवरण बुझाइएको छ कि छैन ? विदेशी सहयोग स्वीकृत प्रक्रियाबाट आएको हो कि होइन ? यी प्रश्नको जवाफ सार्वजनिक भएपछि मात्रै वास्तविकता बाहिर आउँछ ।

धर्मको कुरा होस् वा गैरसरकारी संस्थाको—पैसा पारदर्शी हुनुपर्छ । धर्मको नाममा आएको पैसा हो भने पनि हिसाब चाहिन्छ । समाजसेवाको नाममा आएको हो भने पनि हिसाब चाहिन्छ । आध्यात्मिक अभियानका नाममा आएको हो भने पनि हिसाब चाहिन्छ ।

गृहिणी महिलाको ठूलो सहभागिता छ भने झन् संवेदनशील विषय
सच्चाई केन्द्रका गतिविधिमा महिलाको सहभागिता उल्लेख्य रहेको दाबी पनि सुनिन्छ । विशेषगरी गृहिणी महिलालाई समूहमा आबद्ध गराएर आध्यात्मिक शिक्षा तथा सत्संगमा सहभागी गराउने अभ्यासबारे प्रश्न उठाइएको छ ।

यसमा पनि समस्या महिलालाई जम्मा गर्नु होइन । समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब कुनै संस्था मानिसको आर्थिक, पारिवारिक वा धार्मिक संवेदनशीलतालाई प्रयोग गरेर आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोज्छ ।

यदि त्यसो भइरहेको छ भने राज्यले हेर्नुपर्छ । तर यदि महिलाहरू स्वेच्छाले आध्यात्मिक सत्संगमा सहभागी भइरहेका छन् र कसैमाथि दबाब, प्रलोभन वा जबर्जस्ती छैन भने त्यसलाई अपराधको रंग दिन पनि मिल्दैन ।
स्वतन्त्रताको संरक्षण र दुरुपयोगको नियन्त्रण—राज्यले यी दुईबीचको रेखा चिन्नुपर्छ ।

सच्चाई केन्द्रले गरेको सेवाको पक्ष पनि छ
आलोचना गर्दा अर्को तथ्य पनि लुकाउनु हुँदैन । सच्चाई केन्द्र नेपालले पछिल्लो भोटेकोशी बाढीपछि प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा ५१ लाख १ हजार १ सय रुपैयाँ सहयोग गरेको सार्वजनिक विवरण छ।

त्यसअघि प्रकाश दीप गैरे र सुशीला कट्टेल गैरेले व्यक्तिगत तथा पारिवारिकतर्फबाट १० लाख १ हजार १ सय रुपैयाँ सहयोग गरेको समाचार पनि प्रकाशित भएको छ।

त्यसैगरी उनीहरूलाई सामाजिक एकता, मानवसेवा र सकारात्मक सोचका क्षेत्रमा योगदान गरेको भन्दै हालै सम्मान गरिएको समाचारसमेत सार्वजनिक भएको छ।

त्यसैले सच्चाई केन्द्रलाई एउटै रंगले पोत्न मिल्दैन । सेवा गरेको छ भने सेवा गरेको भन्नुपर्छ । प्रश्न उठ्ने ठाउँमा प्रश्न पनि उठाउनुपर्छ । पत्रकारिताको धर्म भनेकै यही हो ।

सनातन धर्मको रक्षा आरोपबाट होइन, चेतनाबाट
सच्चाई केन्द्र सनातन धर्मविरुद्धको अभियान हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुअघि प्रमाण चाहिन्छ । तर सनातन समाजले आफ्नै कमजोरीतर्फ पनि हेर्नुपर्छ ।

घरमा धर्मको कुरा हुँदैन । संस्कारको अर्थ बुझाइँदैन । युवालाई आफ्नै परम्पराको दर्शन थाहा हुँदैन । धार्मिक संस्थाहरू आधुनिक समाजका प्रश्नको जवाफ दिन सक्दैनन् । अनि बाहिरबाट आउने कुनै पनि आकर्षक, सरल र भावनात्मक आध्यात्मिक सन्देशले मानिसको ध्यान तान्न सक्छ ।

दोष अरूलाई मात्र दिएर समस्या समाधान हुँदैन । आफ्नो धर्म बलियो बनाउन अरूलाई गाली होइन, आफ्नो दर्शनलाई बुझाउन सक्नुपर्छ ।

उपनिषद्, गीता, बुद्ध दर्शन, योग, ध्यान र सनातन परम्पराको गहिराइ बुझाउने काम कति भएको छ ? युवाको प्रश्नको जवाफ दिने काम कति भएको छ ? गृहिणी, श्रमिक, विद्यार्थी र विदेश जान बाध्य युवालाई धर्मको अर्थ कसले बुझाइरहेको छ ? यी प्रश्न पनि सँगसँगै उठ्नुपर्छ ।

अब राज्यले अनुसन्धान गरोस्
सच्चाई केन्द्रमाथि प्रतिबन्ध लगाउने माग गर्नुभन्दा पहिले राज्यले यसको वास्तविक स्वरूपबारे अध्ययन गर्नुपर्छ ।

संस्था कुन कानुनअन्तर्गत दर्ता छ ? यसको घोषित उद्देश्य र वास्तविक गतिविधि एउटै छन् कि छैनन् ? कति शाखा छन् ? कति सदस्य छन् ? आर्थिक स्रोत के हो ? विदेशी सहयोग लिएको छ भने कुन–कुन स्रोतबाट कति रकम आएको छ ? धार्मिक शिक्षा सञ्चालन हुन्छ कि हुँदैन ? येशू तथा बाइबलसम्बन्धी शिक्षा कुन स्वरूपमा दिइन्छ ? धर्म परिवर्तनका लागि प्रलोभन, दबाब वा अन्य गैरकानुनी गतिविधि भएको प्रमाण छ कि छैन ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु धर्ममाथिको आक्रमण होइन, राज्यको नियमनकारी दायित्व हो ।

सच्चाईको परीक्षा अब राज्यले लिनुपर्छ
‘सच्चाई’ नाम सुन्दर छ । सत्य, प्रेम, शान्ति र सेवाको कुरा अझ सुन्दर छ । तर नाम सुन्दर हुँदैमा संस्था स्वतः निष्कलंक हुँदैन । त्यस्तै, कसैले आरोप लगाउँदैमा संस्था दोषी पनि हुँदैन । सच्चाईको असली परीक्षा नाराले होइन, पारदर्शिताले हुन्छ ।

विदेशी पैसा छैन भने हिसाब देखाइदिनुस् । धर्म परिवर्तन गराइँदैन भने त्यसको गतिविधि स्पष्ट पारिदिनुस् । इसाई संस्था होइन भने आफ्नो धार्मिक दर्शन खुलस्त भन्नुस् ।

सयौँ शाखा छन् भने तिनको संरचना र आर्थिक व्यवस्थापन सार्वजनिक गर्नुस् । समाजसेवा गर्नुहुन्छ भने त्यसको स्वागत हुन्छ ।

तर समाजसेवाको आडमा धार्मिक प्रभाव विस्तार भएको छैन भन्ने प्रश्न उठेमा जवाफ पनि चाहिन्छ ।

अन्ततः प्रश्न सच्चाई केन्द्रलाई मात्र होइन, राज्यलाई पनि हो—यति ठूलो धार्मिक–आध्यात्मिक गतिविधि देशभर फैलिँदा राज्यका सम्बन्धित निकाय कहाँ छन् ?

धर्मको स्वतन्त्रता संविधानले दिएको अधिकार हो । त्यसको सम्मान हुनुपर्छ । तर स्वतन्त्रताको नाममा पारदर्शिताबाट भाग्ने सुविधा कसैलाई हुनु हुँदैन ।

सच्चाई केन्द्रलाई रोक्ने कि नरोक्ने भन्ने निर्णय आरोपले होइन, अनुसन्धानले गरोस् । र, अनुसन्धानको पहिलो प्रश्न होस्— ‘सच्चाई’को नामभित्र आखिर सच्चाई कति छ ?